विलोम शब्द हिंदी व्याकरण का एक अत्यंत महत्वपूर्ण विषय है। यह भाषा को प्रभावशाली, स्पष्ट और जीवंत बनाता है। स्कूल की परीक्षाओं से लेकर UPSC, SSC, CTET, TET, बैंक और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं तक विलोम शब्द अक्सर पूछे जाते हैं।
विलोम शब्द की परिभाषा
विलोम शब्द वे शब्द होते हैं जिनका अर्थ किसी अन्य शब्द के बिल्कुल विपरीत (उल्टा) होता है। इन्हें विपरीतार्थक शब्द, विरुद्धार्थक शब्द या अंग्रेजी में Antonyms भी कहा जाता है।
सरल उदाहरण:
- दिन ↔ रात
- अच्छा ↔ बुरा
- ऊँचा ↔ नीचा
- गर्म ↔ ठंडा
- प्रकाश ↔ अंधकार
विलोम शब्द विचारों में विरोधाभास दिखाने, तुलना करने और अभिव्यक्ति को मजबूत बनाने में मदद करते हैं।
विलोम शब्द के प्रकार (भेद)
विलोम शब्दों को मुख्य रूप से निम्नलिखित प्रकारों में बाँटा जा सकता है:
- पूर्ण विलोम – अर्थ पूरी तरह विपरीत होता है। उदाहरण: दिन–रात, राजा–रंक, काला–सफेद
- आंशिक/अपूर्ण विलोम – गुण या मात्रा में आंशिक विपरीतता। उदाहरण: गर्म–गुनगुना, बड़ा–मध्यम
- लैंगिक विलोम – लिंग परिवर्तन से बने। उदाहरण: राजा–रानी, बालक–बालिका, नर–नारी, पिता–माता
- भावात्मक विलोम – भावों में विपरीतता। उदाहरण: खुशी–दुख, प्रेम–घृणा, आशा–निराशा
विलोम शब्द बनाने के प्रमुख नियम
- उपसर्ग जोड़कर – अ, अन, अप, निर्, निः, दुः आदि लगाकर।
- न्याय → अन्याय
- सत्य → असत्य
- मान → अपमान
- दया → निर्दय
- उपसर्ग बदलकर –
- उत्कर्ष → अपकर्ष
- आदान → प्रदान
- अनुकूल → प्रतिकूल
- लिंग परिवर्तन द्वारा –
- शेर → शेरनी
- पुत्र → पुत्री
- विपरीत जाति/शब्द द्वारा –
- अमृत → विष
- सुख → दुख
- नञ् समास द्वारा (नहीं अर्थ वाले) –
- अंत → अनंत
- आदि → अनादि
महत्वपूर्ण नियम:
- संज्ञा का विलोम संज्ञा, विशेषण का विलोम विशेषण होना चाहिए।
- तत्सम शब्द का विलोम प्रायः तत्सम ही होता है (जैसे अंधकार–प्रकाश, न कि उजाला)।
विलोम शब्दों का महत्व
- भाषा को स्पष्ट और प्रभावशाली बनाते हैं।
- लेखन और बोलचाल में तुलना व विरोधाभास व्यक्त करने में सहायक।
- प्रतियोगी परीक्षाओं में अंक बढ़ाने वाले विषय।
- शब्द-भंडार बढ़ाने का आसान तरीका।
Vilom Shabd In Hindi
नीचे वर्णानुक्रम और श्रेणीवार प्रमुख विलोम शब्द दिए गए हैं। ये सभी सामान्य उपयोग और परीक्षाओं के लिए अत्यंत उपयोगी हैं।
अ, आ से शुरू होने वाले
अमृत–विष, अंधकार–प्रकाश, अनुकूल–प्रतिकूल, अनुराग–विराग, अल्पायु–दीर्घायु, अपना–पराया, आकाश–पाताल, आधुनिक–प्राचीन, आशा–निराशा, आस्तिक–नास्तिक, आकर्षण–विकर्षण, अंत–आदि, अज्ञ–विज्ञ, अवनति–उन्नति, अर्वाचीन–प्राचीन, अनिवार्य–वैकल्पिक, आवाहन–विसर्जन, आलोक–तिमिर, आसक्त–अनासक्त, अंगीकार–अस्वीकार, अधम–उत्तम, अति–अल्प, अमर–मर्त्य, अनाथ–सनाथ, अंतर–बाह्य, अस्त–उदय, आदर–अनादर, अल्पकालीन–दीर्घकालीन, अपेक्षित–अनपेक्षित, अमावस्या–पूर्णिमा, अनैतिहासिक–ऐतिहासिक, असली–नकली, अधिक–न्यून, आय–व्यय, आस्था–अनास्था, आलस्य–स्फूर्ति, आग्रह–दुराग्रह, आद्र–शुष्क, आदान–प्रदान, अर्थ–अनर्थ, आहार–निराहार, अथ–इति, अग्नि–जल, अगम–सुगम, अचल–चल, अवलम्ब–निरालम्ब, अधर्म–सद्धर्म, अभिज्ञ–अनभिज्ञ, अंशतः–पूर्णतः, अल्पज्ञ–बहुज्ञ, अवनत–उन्नत, आयात–निर्यात, अपमान–सम्मान, अल्पसंख्यक–बहुसंख्यक, अंधेरा–उजाला, आसक्त–अनासक्त, आत्मा–परमात्मा, आचार–अनाचार, अदोष–सदोष, अगला–पिछला, अज्ञान–ज्ञान, अनिष्ट–इष्ट, अच्छा–बुरा, अमीर–गरीब, आदि।
इ, ई, उ, ऊ से शुरू होने वाले
इहलोक–परलोक, इच्छा–अनिच्छा, ईमानदार–बेईमान, उदय–अस्त, उधार–नकद, उपयुक्त–अनुपयुक्त, उच्च–निम्न, उन्नति–अवनति, उपकार–अपकार, उर्वर–ऊसर, उत्कर्ष–अपकर्ष, उत्कृष्ट–निकृष्ट, उत्थान–पतन, उग्र–सौम्य, उदार–कृपण/अनुदार, उद्यमी–आलसी, उपस्थिति–अनुपस्थिति, उदात्त–अनुदात्त, उन्मुख–विमुख, उन्मूलन–रोपण, उचित–अनुचित, उत्तम–अधम, ऊपर–नीचे।
क से शुरू होने वाले
कनिष्ठ–ज्येष्ठ, कृतज्ञ–कृतघ्न, कोमल–कठोर, कृत्रिम–प्राकृतिक, कृष्ण–शुक्ल, क्षमा–दण्ड, क्षणिक–शाश्वत, कटु–मधुर/मधु, क्रय–विक्रय, क्रूर–दयालु, कठिन–सरल, कम–अधिक, काला–सफेद, कायर–बहादुर, कंजूस–दानी।
अन्य प्रमुख विलोम शब्द (श्रेणीवार)
दैनिक जीवन: दिन–रात, नया–पुराना, ताज़ा–बासी, साफ–गंदा, भारी–हल्का, गर्म–ठंडा, जल्दी–देर, सस्ता–महँगा, हँसी–रोना, खुला–बंद, बड़ा–छोटा, मोटा–पतला, पास–दूर, जीत–हार, मजबूत–कमजोर, मीठा–कड़वा, सुंदर–कुरूप, अमीर–गरीब, सुख–दुख, जीवन–मृत्यु।
भाव/मनोभाव: खुशी–ग़म/दुख, प्रेम–घृणा, आशा–निराशा, साहस–भय, सम्मान–अपमान, विश्वास–अविश्वास, शांति–अशांति, मित्रता–शत्रुता, संतोष–असंतोष, करुणा–क्रूरता, हर्ष–शोक, राग–द्वेष।
प्रकृति: प्रकाश–अंधकार, सूर्योदय–सूर्यास्त, वर्षा–सूखा, गरमी–सर्दी, चाँदनी–अँधेरा, ऊँचाई–गहराई, जल–स्थल, नदी–मरुस्थल, पर्वत–मैदान।
समय/काल: वर्तमान–भूत, आज–कल, प्रारंभ–अंत, शीघ्र–विलंब, सुबह–शाम, आधुनिक–परंपरागत/प्राचीन, पहले–बाद में, सदा–कभी नहीं।
शिक्षा/ज्ञान: ज्ञान–अज्ञान, विद्या–अविद्या, बुद्धिमान–मूर्ख, ज्ञात–अज्ञात, सत्य–असत्य, सही–गलत, सरल–कठिन, साक्षर–निरक्षर, योग्य–अयोग्य।
अन्य महत्वपूर्ण: स्थावर–जंगम, अथ–इति, अनुज–अग्रज, अभ्यंतर–बाह्य, आवाहन–विसर्जन, ईश्वर–जीव, उत्तर–दक्षिण, गणतंत्र–राजतंत्र, गुरु–लघु, गोचर–अगोचर, चेतन–जड़, चंचल–स्थिर, जटिल–सरल, तमस–ज्योति, दीर्घ–ह्रस्व, निन्दा–स्तुति, पक्ष–विपक्ष, परार्थ–स्वार्थ, पुण्य–पाप, पूर्ण–अपूर्ण, पृथक–संयुक्त, प्रधान–गौण, प्रत्यक्ष–परोक्ष, प्रलय–सृष्टि, बंधन–मोक्ष, बहुमत–अल्पमत, भद्र–अभद्र, महात्मा–दुरात्मा, यथार्थ–कल्पित, योगी–भोगी, राजा–रंक, रिक्त–पूर्ण, रुग्ण–स्वस्थ, वरदान–अभिशाप, वाद–विवाद, विजय–पराजय, विनीत–उद्दंड, विस्तृत–संक्षिप्त, शकुन–अपशकुन, शयन–जागरण, शुक्ल–कृष्ण, श्रव्य–दृश्य, संकल्प–विकल्प, सजीव–निर्जीव, हर्ष–शोक, सपूत–कपूत, अंकुश–निरंकुश, अकाल–सुकाल, अक्रूर–क्रूर, अग्राह्य–ग्राह्य, अचल–चल, अजल–निर्जल, अतुकान्त–तुकान्त, अदेय–देय, अनागत–आगत, अनाहूत–आहूत, अनित्य–नित्य, अनुलोम–विलोम/प्रतिलोम, अन्तरंग–बहिरंग, अपचार–उपचार, अपेक्षा–उपेक्षा, अभ्यस्त–अनभ्यस्त, अरूचि–सुरूचि, अर्पण–ग्रहण, अवर–प्रवर, अवलम्ब–निरालम्ब, अस्पृश्य–स्पृश्य, आगमन–गमन, आच्छादित–अनाच्छादित, आतुर–शांत, आदत्त–प्रदत्त, आदर्श–यथार्थ, आध्यात्मिक–भौतिक, आरम्भ–अंत, आवृत–अनावृत, आशीर्वाद–अभिशाप, एक–अनेक, एकता–अनेकता, खेद–प्रसन्नता, गुप्त–प्रकट, ग्रामीण–शहरी, घात–प्रतिघात, जंगली–पालतू, जन्म–मृत्यु, ठोस–तरल, दयालु–निर्दयी, दाता–याचक, दुर्लभ–सुलभ, धीर–अधीर, नख–शिख, निरक्षर–साक्षर, नूतन–पुरातन, बंधन–मुक्ति, बालक–बालिका, मितव्यय–अपव्यय, मूक–वाचाल, मौखिक–लिखित, यश–अपयश, रक्षक–भक्षक, लक्षण–कुलक्षण आदि।
ये सूची सैकड़ों जोड़ों से आगे बढ़कर 1000+ विलोम शब्दों तक पहुँचती है जब सभी रूपों, उपसर्ग-भेदों और समान अर्थ वाले जोड़ों को शामिल किया जाए। परीक्षाओं में अक्सर आने वाले जोड़े ऊपर दिए गए हैं।
अभ्यास टिप: रोज 20-30 विलोम शब्द याद करें और वाक्यों में प्रयोग करें। इससे याददाश्त मजबूत होती है।
विलोम शब्द सीखने से न केवल व्याकरण मजबूत होता है, बल्कि सोचने और अभिव्यक्त करने की क्षमता भी बढ़ती है। नियमित अभ्यास से आप आसानी से इन्हें याद रख सकते हैं।
1000+ विलोम शब्द (Antonyms) in Hindi
नीचे हिंदी के 1000+ महत्वपूर्ण विलोम शब्द दिए गए हैं। ये शब्द कक्षा 1 से 12, SSC, UPSC, Banking, Railway, Police, CTET, TET और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं के लिए उपयोगी हैं।
| क्र. | शब्द | विलोम शब्द |
|---|---|---|
| 1 | आदि | अंत |
| 2 | आदर | अनादर |
| 3 | आकाश | पाताल |
| 4 | आस्तिक | नास्तिक |
| 5 | आदि | अनादि |
| 6 | आय | व्यय |
| 7 | आशा | निराशा |
| 8 | आना | जाना |
| 9 | आगे | पीछे |
| 10 | आदिम | आधुनिक |
| 11 | आंतरिक | बाहरी |
| 12 | आहार | निराहार |
| 13 | आसान | कठिन |
| 14 | आचार | अनाचार |
| 15 | आक्रमण | प्रतिरक्षा |
| 16 | आकर्षण | विकर्षण |
| 17 | आनंद | दुःख |
| 18 | आदान | प्रदान |
| 19 | आयात | निर्यात |
| 20 | आवश्यक | अनावश्यक |
| 21 | अधिक | कम |
| 22 | अधिकार | अनधिकार |
| 23 | अधर्म | धर्म |
| 24 | अधीन | स्वतंत्र |
| 25 | अधोगति | उन्नति |
| 26 | अधूरा | पूरा |
| 27 | अंधकार | प्रकाश |
| 28 | अंधा | नेत्रवान |
| 29 | अज्ञ | ज्ञानी |
| 30 | अज्ञान | ज्ञान |
| 31 | अचल | चल |
| 32 | अच्छा | बुरा |
| 33 | अति | अल्प |
| 34 | अतिथि | मेजबान |
| 35 | अथ | इति |
| 36 | अदृश्य | दृश्य |
| 37 | अद्यतन | पुरातन |
| 38 | अनुकूल | प्रतिकूल |
| 39 | अनंत | अंत |
| 40 | अनाथ | सनाथ |
| 41 | अनादर | आदर |
| 42 | अनिवार्य | वैकल्पिक |
| 43 | अनिष्ट | इष्ट |
| 44 | अनैतिक | नैतिक |
| 45 | अनपढ़ | पढ़ा-लिखा |
| 46 | अनुकूलता | प्रतिकूलता |
| 47 | अनुदार | उदार |
| 48 | अनुलोम | विलोम |
| 49 | अपमान | सम्मान |
| 50 | अपकार | उपकार |
| 51 | अपयश | यश |
| 52 | अपूर्ण | पूर्ण |
| 53 | अपव्यय | सद्व्यय |
| 54 | अपेक्षा | उपेक्षा |
| 55 | अपना | पराया |
| 56 | अपर | इतर |
| 57 | अपराध | निरपराध |
| 58 | अप्रसन्न | प्रसन्न |
| 59 | अमर | मर्त्य |
| 60 | अमावस्या | पूर्णिमा |
| 61 | अमृत | विष |
| 62 | अमीर | गरीब |
| 63 | अमंगल | मंगल |
| 64 | अयोग्य | योग्य |
| 65 | अरुचि | रुचि |
| 66 | अल्प | अधिक |
| 67 | अल्पायु | दीर्घायु |
| 68 | अल्पज्ञ | बहुज्ञ |
| 69 | अवनति | उन्नति |
| 70 | अवसर | अनवसर |
| 71 | अवज्ञा | आज्ञा |
| 72 | अविश्वास | विश्वास |
| 73 | अविवाहित | विवाहित |
| 74 | अव्यवस्था | व्यवस्था |
| 75 | अशांत | शांत |
| 76 | अशुभ | शुभ |
| 77 | अशुद्ध | शुद्ध |
| 78 | अशिक्षित | शिक्षित |
| 79 | असली | नकली |
| 80 | असत्य | सत्य |
| 81 | असफल | सफल |
| 82 | असभ्य | सभ्य |
| 83 | असहाय | समर्थ |
| 84 | अस्थिर | स्थिर |
| 85 | अस्त | उदय |
| 86 | अस्तित्व | अनस्तित्व |
| 87 | अहंकार | विनम्रता |
| 88 | अहित | हित |
| 89 | अहिंसा | हिंसा |
| 90 | आस्तिकता | नास्तिकता |
| 91 | इहलोक | परलोक |
| 92 | इष्ट | अनिष्ट |
| 93 | इधर | उधर |
| 94 | इच्छा | अनिच्छा |
| 95 | इकट्ठा | बिखरा |
| 96 | इज्जत | बेइज्जती |
| 97 | ईमानदार | बेईमान |
| 98 | ईश्वर | अनीश्वर |
| 99 | ईर्ष्या | प्रेम |
| 100 | उचित | अनुचित |
| 101 | उन्नति | अवनति |
| 102 | उच्च | निम्न |
| 103 | ऊपर | नीचे |
| 104 | उदय | अस्त |
| 105 | उदार | अनुदार |
| 106 | उदास | प्रसन्न |
| 107 | उद्धत | विनीत |
| 108 | उद्योगी | आलसी |
| 109 | उपयोग | दुरुपयोग |
| 110 | उपकार | अपकार |
| 111 | उपयुक्त | अनुपयुक्त |
| 112 | उपस्थिति | अनुपस्थिति |
| 113 | उपजाऊ | बंजर |
| 114 | उधार | नकद |
| 115 | एक | अनेक |
| 116 | एकता | अनेकता |
| 117 | एकाग्र | चंचल |
| 118 | एकांत | भीड़ |
| 119 | ऐश्वर्य | दरिद्रता |
| 120 | ऐच्छिक | अनिवार्य |
| 121 | ओजस्वी | निस्तेज |
| 122 | औचित्य | अनौचित्य |
| 123 | और | कम |
| 124 | कठोर | कोमल |
| 125 | कायर | वीर |
| 126 | कच्चा | पक्का |
| 127 | काला | सफेद |
| 128 | कष्ट | सुख |
| 129 | कटु | मधुर |
| 130 | कम | अधिक |
| 131 | करुण | क्रूर |
| 132 | कर्म | अकर्म |
| 133 | कपूत | सपूत |
| 134 | कपट | निष्कपटता |
| 135 | करीब | दूर |
| 136 | कृतज्ञ | कृतघ्न |
| 137 | कृत्रिम | प्राकृतिक |
| 138 | क्रय | विक्रय |
| 139 | क्रोध | शांति |
| 140 | क्रूर | दयालु |
| 141 | कमजोर | मजबूत |
| 142 | कठिन | सरल |
| 143 | कीर्ति | अपकीर्ति |
| 144 | कुशल | अकुशल |
| 145 | कुसंग | सत्संग |
| 146 | कुसंस्कार | सुसंस्कार |
| 147 | कुटिल | सरल |
| 148 | कुमति | सुमति |
| 149 | कुपुत्र | सुपुत्र |
| 150 | कुविचार | सुविचार |
| 151 | कुसंगति | सत्संगति |
| 152 | कृपण | दानी |
| 153 | कृष्ण | शुक्ल |
| 154 | खाली | भरा |
| 155 | ख्यात | अज्ञात |
| 156 | खरीदना | बेचना |
| 157 | खरा | खोटा |
| 158 | खुशी | गम |
| 159 | खुला | बंद |
| 160 | गमन | आगमन |
| 161 | गुप्त | प्रकट |
| 162 | गुरु | लघु |
| 163 | गीला | सूखा |
| 164 | गुण | दोष |
| 165 | गुणी | गुणहीन |
| 166 | गृहस्थ | संन्यासी |
| 167 | गरम | ठंडा |
| 168 | गरीब | अमीर |
| 169 | गहरा | उथला |
| 170 | ग्रहण | त्याग |
| 171 | घृणा | प्रेम |
| 172 | घटना | बढ़ना |
| 173 | घना | विरल |
| 174 | चंचल | स्थिर |
| 175 | चर | अचर |
| 176 | चढ़ना | उतरना |
| 177 | चेतन | अचेतन |
| 178 | चिर | क्षणिक |
| 179 | चतुर | मूर्ख |
| 180 | चिकना | खुरदरा |
| 181 | चोर | साधु |
| 182 | जय | पराजय |
| 183 | जीवन | मृत्यु |
| 184 | जीवित | मृत |
| 185 | जीत | हार |
| 186 | जागरण | निद्रा |
| 187 | जागृत | सुप्त |
| 188 | जड़ | चेतन |
| 189 | जमा | खर्च |
| 190 | जवान | बूढ़ा |
| 191 | ज्योति | अंधकार |
| 192 | ज्ञान | अज्ञान |
| 193 | ज्ञात | अज्ञात |
| 194 | ताजा | बासी |
| 195 | तेज | मंद |
| 196 | दिन | रात |
| 197 | दिनकर | रात्रिकर |
| 198 | दानी | कृपण |
| 199 | दाता | याचक |
| 200 | दंड | पुरस्कार |
| 201 | दयालु | निर्दयी |
| 202 | दया | निर्दयता |
| 203 | दोष | गुण |
| 204 | धर्म | अधर्म |
| 205 | धनी | निर्धन |
| 206 | नया | पुराना |
| 207 | निंदा | स्तुति |
| 208 | निंद्य | वंदनीय |
| 209 | निकट | दूर |
| 210 | निश्चित | अनिश्चित |
| 211 | नित्य | अनित्य |
| 212 | निंदा | प्रशंसा |
| 213 | निराशा | आशा |
| 214 | निर्भय | भयभीत |
| 215 | निर्जीव | सजीव |
| 216 | निर्लज्ज | लज्जाशील |
| 217 | निरक्षर | साक्षर |
| 218 | निराकार | साकार |
| 219 | निरामिष | सामिष |
| 220 | निषिद्ध | विहित |
| 221 | निष्क्रिय | सक्रिय |
| 222 | निष्पक्ष | पक्षपाती |
| 223 | नीरस | सरस |
| 224 | नीचा | ऊँचा |
| 225 | न्याय | अन्याय |
| 226 | नश्वर | शाश्वत |
| 227 | नास्तिक | आस्तिक |
| 228 | नूतन | पुरातन |
| 229 | नेक | बद |
| 230 | पाप | पुण्य |
| 231 | पास | दूर |
| 232 | पका | कच्चा |
| 233 | पवित्र | अपवित्र |
| 234 | परतंत्र | स्वतंत्र |
| 235 | परिश्रम | विश्राम |
| 236 | पराजय | विजय |
| 237 | पराया | अपना |
| 238 | प्रकट | गुप्त |
| 239 | प्रसन्न | अप्रसन्न |
| 240 | प्रशंसा | निंदा |
| 241 | प्रवेश | निकास |
| 242 | प्राचीन | आधुनिक |
| 243 | प्रकाश | अंधकार |
| 244 | प्रगति | अवनति |
| 245 | प्रेम | घृणा |
| 246 | प्रातः | सायं |
| 247 | पूर्ण | अपूर्ण |
| 248 | पापी | पुण्यात्मा |
| 249 | बंधन | मुक्ति |
| 250 | बहिरंग | अंतरंग |
| 251 | बहिरमुखी | अंतर्मुखी |
| 252 | बहादुर | कायर |
| 253 | बड़ा | छोटा |
| 254 | बंधु | शत्रु |
| 255 | बाढ़ | सूखा |
| 256 | बुरा | अच्छा |
| 257 | बुद्धिमान | मूर्ख |
| 258 | बूढ़ा | जवान |
| 259 | बेकार | उपयोगी |
| 260 | बेईमान | ईमानदार |
| 261 | बहुमत | अल्पमत |
| 262 | बंधन | स्वतंत्रता |
| 263 | भय | अभय |
| 264 | भयभीत | निर्भय |
| 265 | भीतर | बाहर |
| 266 | भोग | त्याग |
| 267 | मित्र | शत्रु |
| 268 | मीठा | कड़वा |
| 269 | मिलन | विरह |
| 270 | मान | अपमान |
| 271 | मानव | दानव |
| 272 | मान्य | अमान्य |
| 273 | मितव्यय | अपव्यय |
| 274 | मूक | वाचाल |
| 275 | मुख्य | गौण |
| 276 | मृदु | कठोर |
| 277 | मृत्यु | जीवन |
| 278 | मधुर | कटु |
| 279 | महत्त्व | तुच्छता |
| 280 | महँगा | सस्ता |
| 281 | मानवीय | अमानवीय |
| 282 | मौखिक | लिखित |
| 283 | लाभ | हानि |
| 284 | लज्जा | निर्लज्जता |
| 285 | लघु | गुरु |
| 286 | लंबा | छोटा |
| 287 | लौकिक | अलौकिक |
| 288 | वचन | कर्म |
| 289 | वन | नगर |
| 290 | वरदान | अभिशाप |
| 291 | विजय | पराजय |
| 292 | विनय | अविनय |
| 293 | विनाश | निर्माण |
| 294 | विरोध | समर्थन |
| 295 | विदेश | स्वदेश |
| 296 | विशेष | सामान्य |
| 297 | विशाल | लघु |
| 298 | विश्वास | अविश्वास |
| 299 | विधि | निषेध |
| 300 | विवाहित | अविवाहित |
| 301 | वृद्धि | ह्रास |
| 302 | वर्तमान | भूतकाल |
| 303 | वैध | अवैध |
| 304 | वैर | मैत्री |
| 305 | शांति | अशांति |
| 306 | शीत | उष्ण |
| 307 | शत्रु | मित्र |
| 308 | शुभ | अशुभ |
| 309 | शुद्ध | अशुद्ध |
| 310 | शोक | हर्ष |
| 311 | शोषण | पोषण |
| 312 | स्वतंत्र | परतंत्र |
| 313 | सरल | कठिन |
| 314 | सफल | असफल |
| 315 | सत्य | असत्य |
| 316 | सजीव | निर्जीव |
| 317 | साक्षर | निरक्षर |
| 318 | साधु | असाधु |
| 319 | सामान्य | विशेष |
| 320 | सुख | दुःख |
| 321 | सुंदर | कुरूप |
| 322 | सुगंध | दुर्गंध |
| 323 | सुलभ | दुर्लभ |
| 324 | सुयोग्य | अयोग्य |
| 325 | सुबह | शाम |
| 326 | स्तुति | निंदा |
| 327 | स्थिर | अस्थिर |
| 328 | स्वर्ग | नरक |
| 329 | स्वदेश | विदेश |
| 330 | स्वार्थ | परमार्थ |
| 331 | हित | अहित |
| 332 | हर्ष | विषाद |
| 333 | हानि | लाभ |
| 334 | हास | रुदन |
| 335 | हाजिर | गैरहाजिर |
| 336 | हँसना | रोना |
| 337 | हृास | वृद्धि |
| 338 | क्षमा | दंड |
| 339 | क्षणिक | शाश्वत |
| 340 | क्षेत्र | असीम |
| 341 | ज्ञानवान | अज्ञानी |
| 342 | ज्ञानी | अज्ञानी |
| 343 | शांत | अशांत |
| 344 | शाश्वत | नश्वर |
| 345 | संक्षेप | विस्तार |
| 346 | संग्रह | विक्षेप |
| 347 | संयोग | वियोग |
| 348 | संयम | असंयम |
| 349 | संतान | निःसंतान |
| 350 | संतोष | असंतोष |
| 351 | सदाचार | दुराचार |
| 352 | सद्गुण | दुर्गुण |
| 353 | सद्भाव | दुर्भाव |
| 354 | सदुपयोग | दुरुपयोग |
| 355 | सन्मार्ग | कुमार्ग |
| 356 | सजीवता | निर्जीवता |
| 357 | सक्रिय | निष्क्रिय |
| 358 | सामर्थ्य | असमर्थता |
| 359 | सामूहिक | व्यक्तिगत |
| 360 | सार्थक | निरर्थक |
| 361 | सावधान | असावधान |
| 362 | साहस | कायरता |
| 363 | स्वीकृति | अस्वीकृति |
| 364 | स्वतंत्रता | परतंत्रता |
| 365 | सुगम | दुर्गम |
| 366 | सुपात्र | कुपात्र |
| 367 | सुशील | दुशील |
| 368 | सुकर्म | कुकर्म |
| 369 | सुकाल | अकाल |
| 370 | सुबोध | दुर्बोध |
| 371 | सुदूर | निकट |
| 372 | सूक्ष्म | स्थूल |
| 373 | स्थूल | सूक्ष्म |
| 374 | स्वस्थ | अस्वस्थ |
| 375 | हर्षित | विषादग्रस्त |
| 376 | हानि | फायदा |
| 377 | हितकारी | अहितकारी |
| 378 | हँसमुख | उदास |
| 379 | कठोरता | कोमलता |
| 380 | कायरता | वीरता |
| 381 | क्रय | विक्रय |
| 382 | दुराचार | सदाचार |
| 383 | दुर्गुण | सद्गुण |
| 384 | दुर्भाग्य | सौभाग्य |
| 385 | दुर्लभ | सुलभ |
| 386 | दुर्गम | सुगम |
| 387 | दुर्गंध | सुगंध |
| 388 | दुरुपयोग | सदुपयोग |
| 389 | दुष्कर | सुकर |
| 390 | दुष्ट | सज्जन |
| 391 | दोषी | निर्दोष |
| 392 | निर्धन | धनवान |
| 393 | निर्बल | सबल |
| 394 | निर्भर | स्वतंत्र |
| 395 | निरर्थक | सार्थक |
| 396 | निराश | आशावान |
| 397 | निंदनीय | प्रशंसनीय |
| 398 | नीरस | सरस |
| 399 | पंडित | मूर्ख |
| 400 | पुण्य | पाप |
| 401 | पुष्ट | दुर्बल |
| 402 | पुरस्कृत | दंडित |
| 403 | पूर्व | पश्चिम |
| 404 | पूर्वज | वंशज |
| 405 | पूर्वार्द्ध | उत्तरार्द्ध |
| 406 | पश्चिम | पूर्व |
| 407 | प्रसव | गर्भधारण |
| 408 | प्रसार | संकुचन |
| 409 | प्राचीनता | नवीनता |
| 410 | प्रबल | दुर्बल |
| 411 | प्रत्यक्ष | परोक्ष |
| 412 | प्रतिकूल | अनुकूल |
| 413 | प्रतिबंध | स्वतंत्रता |
| 414 | प्रतिदिन | कभी-कभी |
| 415 | प्रत्यक्ष | अप्रत्यक्ष |
| 416 | प्रथम | अंतिम |
| 417 | प्रधान | गौण |
| 418 | प्राण | अपान |
| 419 | प्रिय | अप्रिय |
| 420 | बहिरंग | अंतरंग |
| 421 | बंधनमुक्त | बंधित |
| 422 | बंजर | उपजाऊ |
| 423 | बहुवचन | एकवचन |
| 424 | बहुमूल्य | मूल्यहीन |
| 425 | बिखरा | संगठित |
| 426 | बुद्धि | अबुद्धि |
| 427 | बंधुता | शत्रुता |
| 428 | भौतिक | आध्यात्मिक |
| 429 | मानवीय | दानवीय |
| 430 | मांसाहारी | शाकाहारी |
| 431 | मित्रता | शत्रुता |
| 432 | मुखर | मूक |
| 433 | मुक्ति | बंधन |
| 434 | मूर्त | अमूर्त |
| 435 | मूर्खता | बुद्धिमत्ता |
| 436 | मौलिक | नकली |
| 437 | यश | अपयश |
| 438 | युवा | वृद्ध |
| 439 | यथार्थ | काल्पनिक |
| 440 | रक्षक | भक्षक |
| 441 | राग | विराग |
| 442 | रात | दिन |
| 443 | राजतंत्र | लोकतंत्र |
| 444 | रुग्ण | स्वस्थ |
| 445 | रूखा | चिकना |
| 446 | रूचिकर | अरुचिकर |
| 447 | रिक्त | पूर्ण |
| 448 | लाभकारी | हानिकारक |
| 449 | लचीला | कठोर |
| 450 | वंदना | निंदा |
| 451 | विकास | विनाश |
| 452 | विकार | निर्विकार |
| 453 | विक्रय | क्रय |
| 454 | विख्यात | अज्ञात |
| 455 | विघटन | संगठन |
| 456 | विरोधी | समर्थक |
| 457 | विराम | गतिशीलता |
| 458 | विरह | मिलन |
| 459 | विरक्ति | आसक्ति |
| 460 | विलास | सादगी |
| 461 | विलंब | शीघ्रता |
| 462 | विपत्ति | संपत्ति |
| 463 | विपरीत | अनुकूल |
| 464 | विपुल | अल्प |
| 465 | विमुख | सम्मुख |
| 466 | विनम्र | अहंकारी |
| 467 | विनीत | उद्धत |
| 468 | विनाशकारी | निर्माणकारी |
| 469 | विवेक | अविवेक |
| 470 | विश्राम | परिश्रम |
| 471 | विशुद्ध | अशुद्ध |
| 472 | विशाल | संकीर्ण |
| 473 | विश्वासपात्र | अविश्वसनीय |
| 474 | विष | अमृत |
| 475 | विषमता | समता |
| 476 | विषाद | आनंद |
| 477 | विस्तार | संक्षेप |
| 478 | वृथा | सार्थक |
| 479 | वृद्ध | युवा |
| 480 | वृद्धावस्था | युवावस्था |
| 481 | वेतन | अवैतनिक |
| 482 | वैराग्य | आसक्ति |
| 483 | वैभव | दरिद्रता |
| 484 | शिथिल | दृढ़ |
| 485 | शूर | कायर |
| 486 | शोषक | पोषक |
| 487 | शून्य | पूर्ण |
| 488 | श्रम | विश्राम |
| 489 | श्रेष्ठ | निकृष्ट |
| 490 | शिष्ट | अशिष्ट |
| 491 | शिष्टाचार | दुराचार |
| 492 | संकीर्ण | विशाल |
| 493 | संदेह | विश्वास |
| 494 | संत | असंत |
| 495 | संतुष्ट | असंतुष्ट |
| 496 | संपूर्ण | अपूर्ण |
| 497 | संयोग | वियोग |
| 498 | संपन्न | विपन्न |
| 499 | संपत्ति | विपत्ति |
| 500 | संभव | असंभव |
| 501 | संभवतः | निश्चित रूप से |
| 502 | समर्थन | विरोध |
| 503 | सगुण | निर्गुण |
| 504 | सजीव | मृत |
| 505 | सदैव | कभी नहीं |
| 506 | सदा | कभी |
| 507 | सद्भावना | दुर्भावना |
| 508 | सदाचार | अनाचार |
| 509 | सधवा | विधवा |
| 510 | सनाथ | अनाथ |
| 511 | सफल | विफल |
| 512 | सस्ता | महँगा |
| 513 | सत्यवादी | असत्यवादी |
| 514 | सभ्यता | असभ्यता |
| 515 | समर्थ | असमर्थ |
| 516 | समान | असमान |
| 517 | समतल | ऊबड़-खाबड़ |
| 518 | समृद्ध | विपन्न |
| 519 | संकुचित | विस्तृत |
| 520 | सकर्मक | अकर्मक |
| 521 | स्थायी | अस्थायी |
| 522 | स्वकीय | परकीय |
| 523 | स्वच्छ | गंदा |
| 524 | स्वाभाविक | अस्वाभाविक |
| 525 | स्वर्गीय | सांसारिक |
| 526 | हाजिर | अनुपस्थित |
| 527 | हार | जीत |
| 528 | हर्ष | शोक |
| 529 | हितैषी | अहितैषी |
| 530 | हिंसा | अहिंसा |
| 531 | ह्रास | विकास |
| 532 | क्षमा | क्रोध |
| 533 | क्षय | वृद्धि |
| 534 | क्षुद्र | महान |
| 535 | आकर्षित | विकर्षित |
| 536 | आक्रामक | रक्षात्मक |
| 537 | आनंदमय | दुःखमय |
| 538 | आपत्ति | सहमति |
| 539 | आवक | जावक |
| 540 | आविर्भाव | तिरोभाव |
| 541 | आस्तिक | नास्तिक |
| 542 | आयु | मृत्यु |
| 543 | इष्टतम | न्यूनतम |
| 544 | उर्वर | अनुर्वर |
| 545 | उत्साह | निरुत्साह |
| 546 | उत्सुक | अनुत्सुक |
| 547 | उत्कृष्ट | निकृष्ट |
| 548 | उद्भव | विनाश |
| 549 | उधार | भुगतान |
| 550 | उपज | अनुपज |
| 551 | एकरूप | विविधरूप |
| 552 | ऐक्य | अनेकता |
| 553 | ओज | निस्तेजता |
| 554 | औपचारिक | अनौपचारिक |
| 555 | कठोर | नरम |
| 556 | कट्टर | उदार |
| 557 | कृतज्ञता | कृतघ्नता |
| 558 | कृपा | कोप |
| 559 | कुशलता | अकुशलता |
| 560 | कुव्यवस्था | सुव्यवस्था |
| 561 | कोमल | कठोर |
| 562 | खंड | अखंड |
| 563 | ख्याति | कुख्याति |
| 564 | गमनशील | स्थिर |
| 565 | गुप्त | सार्वजनिक |
| 566 | गाढ़ा | पतला |
| 567 | गंभीर | उथला |
| 568 | घृणित | प्रिय |
| 569 | चिरस्थायी | क्षणिक |
| 570 | चढ़ाव | उतार |
| 571 | चैतन्य | जड़ता |
| 572 | छिपाना | दिखाना |
| 573 | छोटा | बड़ा |
| 574 | छाया | धूप |
| 575 | जीतना | हारना |
| 576 | जटिल | सरल |
| 577 | जागना | सोना |
| 578 | जीवनदायी | जीवनघाती |
| 579 | झूठ | सच |
| 580 | टालना | स्वीकारना |
| 581 | ठंडा | गरम |
| 582 | डूबना | तैरना |
| 583 | ढाल | चढ़ाव |
| 584 | तिमिर | प्रकाश |
| 585 | तीव्र | मंद |
| 586 | तृप्त | अतृप्त |
| 587 | त्याग | ग्रहण |
| 588 | दान | ग्रहण |
| 589 | दुराग्रह | सदाग्रह |
| 590 | दुर्बल | सबल |
| 591 | दुराचार | सदाचार |
| 592 | दुर्भाग्य | सौभाग्य |
| 593 | दूर | समीप |
| 594 | दृढ़ | शिथिल |
| 595 | देव | दानव |
| 596 | दोषपूर्ण | निर्दोष |
| 597 | धर्मात्मा | पापात्मा |
| 598 | धूप | छाया |
| 599 | निंदा | गुणगान |
| 600 | नीरोग | रोगी |
| 601 | निश्चय | अनिश्चय |
| 602 | निडर | डरपोक |
| 603 | निराकार | साकार |
| 604 | निर्जन | आबाद |
| 605 | निर्भीक | भीरु |
| 606 | निष्काम | सकाम |
| 607 | निषेध | विधान |
| 608 | नवीन | पुराना |
| 609 | नूतन | जीर्ण |
| 610 | नेक | दुष्ट |
| 611 | न्यायप्रिय | अन्यायी |
| 612 | पक्ष | विपक्ष |
| 613 | पतन | उत्थान |
| 614 | पतला | मोटा |
| 615 | पराजित | विजयी |
| 616 | परोपकार | अपकार |
| 617 | परिश्रमी | आलसी |
| 618 | परोक्ष | प्रत्यक्ष |
| 619 | पापमय | पुण्यमय |
| 620 | पुराना | नया |
| 621 | पूर्णता | अपूर्णता |
| 622 | पूर्वगामी | पश्चगामी |
| 623 | प्रकाशमान | अंधकारमय |
| 624 | प्रसन्नता | अप्रसन्नता |
| 625 | प्राचीन | नवीन |
| 626 | प्रबलता | दुर्बलता |
| 627 | प्रलय | सृष्टि |
| 628 | प्रशंसनीय | निंदनीय |
| 629 | प्रवाह | अवरोध |
| 630 | प्रस्थान | आगमन |
| 631 | फलदायी | निष्फल |
| 632 | बंधक | मुक्त |
| 633 | बंधनयुक्त | बंधनमुक्त |
| 634 | बहिर्मुखी | अंतर्मुखी |
| 635 | बहुल | विरल |
| 636 | बाल्यावस्था | वृद्धावस्था |
| 637 | बालक | वृद्ध |
| 638 | बाहरी | भीतरी |
| 639 | बासी | ताजा |
| 640 | बौना | लंबा |
| 641 | भक्षक | रक्षक |
| 642 | भौतिकता | आध्यात्मिकता |
| 643 | मरण | जन्म |
| 644 | मरणशील | अमर |
| 645 | मानना | न मानना |
| 646 | मानवीयता | अमानवीयता |
| 647 | मिलना | बिछुड़ना |
| 648 | मुक्त | बद्ध |
| 649 | मुख | पीठ |
| 650 | मितव्ययी | अपव्ययी |
| 651 | मध्यम | उत्तम |
| 652 | महान | क्षुद्र |
| 653 | मनोरंजन | नीरसता |
| 654 | मौन | वाचालता |
| 655 | यौवन | बुढ़ापा |
| 656 | रक्षक | हंता |
| 657 | रचना | विनाश |
| 658 | रात्रि | दिवस |
| 659 | रागी | विरागी |
| 660 | रोगी | नीरोग |
| 661 | रूखा | नम |
| 662 | रोकना | चलाना |
| 663 | लाभ | नुकसान |
| 664 | लिप्त | अलिप्त |
| 665 | वचनबद्ध | मुक्त |
| 666 | वन्य | पालतू |
| 667 | वसंत | पतझड़ |
| 668 | वास्तविक | अवास्तविक |
| 669 | विजय | हार |
| 670 | विनाश | सृजन |
| 671 | विपरीत | समान |
| 672 | विपन्न | संपन्न |
| 673 | विरल | घना |
| 674 | विरक्ति | अनुरक्ति |
| 675 | विवेकपूर्ण | अविवेकपूर्ण |
| 676 | विश्वासघात | विश्वास |
| 677 | विषम | सम |
| 678 | विस्मृति | स्मृति |
| 679 | विस्तृत | संकीर्ण |
| 680 | वृद्धावस्था | किशोरावस्था |
| 681 | वैमनस्य | मित्रता |
| 682 | वैराग्य | अनुराग |
| 683 | शत्रुता | मित्रता |
| 684 | शयन | जागरण |
| 685 | शीतल | उष्ण |
| 686 | शोकाकुल | हर्षित |
| 687 | शांतिप्रिय | युद्धप्रिय |
| 688 | शाश्वतता | नश्वरता |
| 689 | श्रमशील | आलसी |
| 690 | श्रेष्ठता | हीनता |
| 691 | संगठन | विघटन |
| 692 | सघन | विरल |
| 693 | सच | झूठ |
| 694 | सज्जन | दुर्जन |
| 695 | सत्कार | तिरस्कार |
| 696 | सत्संग | कुसंग |
| 697 | सनाथ | अनाथ |
| 698 | सदा | कभी |
| 699 | सदाचार | दुराचार |
| 700 | सद्भाव | दुर्भाव |
| 701 | सरलता | जटिलता |
| 702 | साकार | निराकार |
| 703 | सजीव | अजीव |
| 704 | साक्षात | परोक्ष |
| 705 | साम्य | विषमता |
| 706 | सार्थकता | निरर्थकता |
| 707 | सावधानी | असावधानी |
| 708 | सुखद | दुःखद |
| 709 | सुगम | दुर्गम |
| 710 | सुशील | दुशील |
| 711 | सुकर्म | दुष्कर्म |
| 712 | सुदिन | दुर्दिन |
| 713 | सुपात्र | कुपात्र |
| 714 | सुर | असुर |
| 715 | सूर्योदय | सूर्यास्त |
| 716 | सृजन | विनाश |
| 717 | स्वस्थ | अस्वस्थ |
| 718 | हर्षोल्लास | विषाद |
| 719 | ह्रास | वृद्धि |
| 720 | क्षीण | पुष्ट |
| 721 | क्षुद्रता | महानता |
| 722 | अकाल | सुकाल |
| 723 | अकर्म | कर्म |
| 724 | अगम | सुगम |
| 725 | अग्रज | अनुज |
| 726 | अज्ञात | ज्ञात |
| 727 | अटल | चंचल |
| 728 | अतिक्रमण | अनुपालन |
| 729 | अत्यधिक | अत्यल्प |
| 730 | अद्वैत | द्वैत |
| 731 | अनभिज्ञ | अभिज्ञ |
| 732 | अनैच्छिक | ऐच्छिक |
| 733 | अपकीर्ति | कीर्ति |
| 734 | अप्रत्यक्ष | प्रत्यक्ष |
| 735 | अभाव | भाव |
| 736 | अभिमान | नम्रता |
| 737 | अमंगल | शुभ |
| 738 | अरुचिकर | रुचिकर |
| 739 | अवकाश | कार्य |
| 740 | अवर | प्रवर |
| 741 | अशक्त | शक्त |
| 742 | असंग | संग |
| 743 | असंतोष | संतोष |
| 744 | असहमत | सहमत |
| 745 | अस्वीकृत | स्वीकृत |
| 746 | आकस्मिक | नियमित |
| 747 | आडंबर | सादगी |
| 748 | आतुर | शांत |
| 749 | आदर्श | अनादर्श |
| 750 | आनंद | विषाद |
| 751 | आश्रित | निराश्रित |
| 752 | आहार्य | अनाहार्य |
| 753 | आविर्भाव | तिरोभाव |
| 754 | उग्र | सौम्य |
| 755 | उत्कृष्टता | निकृष्टता |
| 756 | उत्थान | पतन |
| 757 | उदारता | कृपणता |
| 758 | उदासीन | अनुरक्त |
| 759 | उपेक्षा | अपेक्षा |
| 760 | ऊसर | उर्वर |
| 761 | एकमत | मतभेद |
| 762 | ऐक्य | वैमनस्य |
| 763 | औपचारिकता | अनौपचारिकता |
| 764 | कर्तव्य | अकर्तव्य |
| 765 | कायर | साहसी |
| 766 | कुपात्र | सुपात्र |
| 767 | कृतघ्न | कृतज्ञ |
| 768 | कृश | मोटा |
| 769 | कूट | सरल |
| 770 | क्रोधी | शांत |
| 771 | क्षमा | प्रतिशोध |
| 772 | खंडित | अखंड |
| 773 | ख्यातनाम | अज्ञात |
| 774 | गमन | निर्गमन |
| 775 | गाढ़ा | विरल |
| 776 | गुप्तचर | सार्वजनिक व्यक्ति |
| 777 | गरिष्ठ | लघु |
| 778 | घन | विरल |
| 779 | चंचलता | स्थिरता |
| 780 | चढ़ना | गिरना |
| 781 | चिरायु | अल्पायु |
| 782 | चेतनता | जड़ता |
| 783 | छिपा | प्रकट |
| 784 | जीत | पराजय |
| 785 | जाग्रत | निद्रित |
| 786 | जटिलता | सरलता |
| 787 | जीवन | मरण |
| 788 | तिरस्कार | सत्कार |
| 789 | तीक्ष्ण | कुंठित |
| 790 | तृष्णा | संतोष |
| 791 | त्यागी | भोगी |
| 792 | दयावान | निर्दयी |
| 793 | दुष्कर | सुकर |
| 794 | दुष्टता | सज्जनता |
| 795 | दुर्बोध | सुबोध |
| 796 | दुर्लभता | सुलभता |
| 797 | दूरस्थ | निकटस्थ |
| 798 | दृश्यमान | अदृश्य |
| 799 | धनी | गरीब |
| 800 | धर्मनिष्ठ | अधर्मी |
| 801 | नकल | असल |
| 802 | निंदित | प्रशंसित |
| 803 | निरपेक्ष | सापेक्ष |
| 804 | निराश्रित | आश्रित |
| 805 | निरुद्यम | उद्यमी |
| 806 | निष्कपट | कपटी |
| 807 | निष्पाप | पापी |
| 808 | निष्प्राण | सप्राण |
| 809 | नीरव | कोलाहलपूर्ण |
| 810 | नूतनता | प्राचीनता |
| 811 | न्यायसंगत | अन्यायपूर्ण |
| 812 | पक्षपात | निष्पक्षता |
| 813 | पतझड़ | वसंत |
| 814 | परकीय | स्वकीय |
| 815 | पराधीन | स्वाधीन |
| 816 | परिमित | अपरिमित |
| 817 | पवित्रता | अपवित्रता |
| 818 | पूर्णिमा | अमावस्या |
| 819 | प्रचुर | अल्प |
| 820 | प्रकटता | गुप्तता |
| 821 | प्रतिरोध | सहयोग |
| 822 | प्रथम | अंतिम |
| 823 | प्रसन्नचित्त | उदास |
| 824 | प्रासंगिक | अप्रासंगिक |
| 825 | फलित | निष्फल |
| 826 | बंधन | स्वाधीनता |
| 827 | बहिर्गमन | प्रवेश |
| 828 | बहुमूल्य | अमूल्य |
| 829 | बुराई | भलाई |
| 830 | बुद्धिमान | अबुद्धिमान |
| 831 | भला | बुरा |
| 832 | भिन्न | समान |
| 833 | भोगी | त्यागी |
| 834 | मंगल | अमंगल |
| 835 | मनोयोग | उदासीनता |
| 836 | मान्य | अमान्य |
| 837 | मिलन | बिछोह |
| 838 | मुक्त | पराधीन |
| 839 | मोक्ष | बंधन |
| 840 | यथार्थवादी | काल्पनिक |
| 841 | यशस्वी | अपयशी |
| 842 | रागात्मक | विरागात्मक |
| 843 | रात-दिन | दिन-रात |
| 844 | रिक्तता | पूर्णता |
| 845 | रोग | आरोग्य |
| 846 | लघुता | विशालता |
| 847 | लाभदायक | हानिकारक |
| 848 | वंदनीय | निंदनीय |
| 849 | वनवास | गृहवास |
| 850 | वास्तविकता | कल्पना |
| 851 | विजयश्री | पराजय |
| 852 | विनयशील | उद्धत |
| 853 | विपुलता | न्यूनता |
| 854 | विराम | गति |
| 855 | विलासिता | सादगी |
| 856 | विवेकशील | अविवेकी |
| 857 | विषम | सम |
| 858 | विस्तारशील | संकुचित |
| 859 | वैधता | अवैधता |
| 860 | वैरभाव | प्रेमभाव |
| 861 | शिष्टता | अशिष्टता |
| 862 | शीतलता | उष्णता |
| 863 | शून्यता | पूर्णता |
| 864 | श्रेय | प्रेय |
| 865 | शोषण | संरक्षण |
| 866 | संगति | असंगति |
| 867 | संकीर्णता | उदारता |
| 868 | संदेहास्पद | विश्वसनीय |
| 869 | संपन्नता | विपन्नता |
| 870 | संभवता | असंभवता |
| 871 | समकालीन | प्राचीन |
| 872 | समर्पण | विद्रोह |
| 873 | समानता | असमानता |
| 874 | समृद्धि | दरिद्रता |
| 875 | सरस | नीरस |
| 876 | सशक्त | अशक्त |
| 877 | सहमत | असहमत |
| 878 | साक्षरता | निरक्षरता |
| 879 | सामर्थ्यवान | असमर्थ |
| 880 | सार | असार |
| 881 | सुकुमार | कठोर |
| 882 | सुप्त | जागृत |
| 883 | सुरम्य | कुरूप |
| 884 | सुविचार | कुविचार |
| 885 | सुव्यवस्था | अव्यवस्था |
| 886 | सुयोग्य | अयोग्य |
| 887 | सौभाग्य | दुर्भाग्य |
| 888 | सौम्य | उग्र |
| 889 | स्वस्थता | अस्वस्थता |
| 890 | हर्ष | विषाद |
| 891 | हित | अहित |
| 892 | हिंसक | अहिंसक |
| 893 | क्षीणता | वृद्धि |
| 894 | अंधविश्वास | तर्क |
| 895 | अज्ञानता | ज्ञानता |
| 896 | अनभिज्ञता | जानकारी |
| 897 | अनुकूलन | प्रतिकूलन |
| 898 | अपमानित | सम्मानित |
| 899 | अभावग्रस्त | संपन्न |
| 900 | अमानवीय | मानवीय |
| 901 | अवरोध | प्रवाह |
| 902 | अशांति | शांति |
| 903 | असहमति | सहमति |
| 904 | आक्रमणकारी | रक्षक |
| 905 | आत्मनिर्भर | परनिर्भर |
| 906 | आदरपूर्वक | अनादरपूर्वक |
| 907 | आशावादी | निराशावादी |
| 908 | इकट्ठा करना | बिखेरना |
| 909 | ईमानदारी | बेईमानी |
| 910 | उन्नत | अवनत |
| 911 | उदयमान | अस्तमान |
| 912 | उत्साही | निरुत्साही |
| 913 | उपकारक | अपकारक |
| 914 | एकाग्रता | चंचलता |
| 915 | कठोर हृदय | कोमल हृदय |
| 916 | कुप्रथा | सुप्रथा |
| 917 | कुशासन | सुशासन |
| 918 | कुसंस्कृति | सुसंस्कृति |
| 919 | कृपणता | उदारता |
| 920 | क्रयकर्ता | विक्रेता |
| 921 | खंडन | मंडन |
| 922 | गमन | आगमन |
| 923 | ग्रहणशील | त्यागशील |
| 924 | घमंड | विनम्रता |
| 925 | चिरस्थायी | अस्थायी |
| 926 | चढ़ाव | गिरावट |
| 927 | छाया | प्रकाश |
| 928 | जागृति | निद्रा |
| 929 | जीवनदायी | प्राणघाती |
| 930 | ताजगी | बासीपन |
| 931 | तीव्रता | मंदता |
| 932 | तृप्ति | अतृप्ति |
| 933 | दानशील | कृपण |
| 934 | दुराचारिता | सदाचारिता |
| 935 | दुर्बलता | सबलता |
| 936 | निर्दोष | दोषी |
| 937 | निर्भीकता | भीरुता |
| 938 | निष्कलंक | कलंकित |
| 939 | निष्क्रियता | सक्रियता |
| 940 | नीरोग | रोगग्रस्त |
| 941 | परोपकारी | अपकारी |
| 942 | पराधीनता | स्वाधीनता |
| 943 | परिमित | असीमित |
| 944 | पापाचार | सदाचार |
| 945 | प्रगतिशील | प्रतिगामी |
| 946 | प्रत्यक्षता | परोक्षता |
| 947 | प्रियता | अप्रियता |
| 948 | बंधुत्व | शत्रुत्व |
| 949 | बहिष्कार | स्वीकार |
| 950 | बौद्धिक | शारीरिक |
| 951 | भलाई | बुराई |
| 952 | मितव्ययिता | अपव्ययिता |
| 953 | मित्रवत | शत्रुवत |
| 954 | मुक्ति | कैद |
| 955 | यथार्थ | मिथ्या |
| 956 | रक्षण | भक्षण |
| 957 | रचनात्मक | विनाशात्मक |
| 958 | रोगमुक्त | रोगग्रस्त |
| 959 | लज्जित | निर्लज्ज |
| 960 | वफादार | गद्दार |
| 961 | विकासशील | अविकसित |
| 962 | विकेंद्रीकरण | केंद्रीकरण |
| 963 | विखंडन | एकीकरण |
| 964 | विपरीतता | समानता |
| 965 | विरक्ति | अनुराग |
| 966 | विवेक | मूर्खता |
| 967 | विषमता | समता |
| 968 | विस्मरण | स्मरण |
| 969 | विस्तृत | सीमित |
| 970 | वैमनस्यता | सौहार्द |
| 971 | शांति | युद्ध |
| 972 | शुष्क | आर्द्र |
| 973 | श्रेष्ठ | निकृष्ट |
| 974 | संगठनात्मक | विघटनकारी |
| 975 | संतुलन | असंतुलन |
| 976 | संतुष्टि | असंतुष्टि |
| 977 | सदाशय | दुराशय |
| 978 | सद्भावना | दुर्भावना |
| 979 | सजीवता | जड़ता |
| 980 | सक्रियता | निष्क्रियता |
| 981 | स्वतंत्रता | गुलामी |
| 982 | स्वच्छता | गंदगी |
| 983 | स्वार्थी | निःस्वार्थ |
| 984 | स्वीकृत | अस्वीकृत |
| 985 | हर्षित | शोकाकुल |
| 986 | हितैषी | शत्रु |
| 987 | हानिकारक | लाभकारी |
| 988 | अहंकारी | विनम्र |
| 989 | आरंभ | समाप्ति |
| 990 | आरंभिक | अंतिम |
| 991 | आज | कल |
| 992 | अस्तित्ववान | अस्तित्वहीन |
| 993 | आंतरिक | बाह्य |
| 994 | अनंतता | सीमितता |
| 995 | अपवित्र | पवित्र |
| 996 | अभ्युदय | पतन |
| 997 | अमीर | निर्धन |
| 998 | अविराम | विराम |
| 999 | आर्द्र | शुष्क |
| 1000 | इष्ट | अनिष्ट |
| 1001 | उत्कृष्ट | निकृष्ट |
| 1002 | उत्तर | दक्षिण |
| 1003 | पूर्व | पश्चिम |
| 1004 | जीतना | हारना |
| 1005 | देना | लेना |
| 1006 | बनाना | बिगाड़ना |
| 1007 | जोड़ना | घटाना |
| 1008 | हँसना | रोना |
| 1009 | सोना | जागना |
| 1010 | उठना | बैठना |
| 1011 | बोलना | चुप रहना |
| 1012 | खुलना | बंद होना |
| 1013 | आना | जाना |
| 1014 | चढ़ना | उतरना |
| 1015 | खरीदना | बेचना |
| 1016 | जीत | हार |
| 1017 | जीवन | मृत्यु |
| 1018 | जन्म | मरण |
| 1019 | सुख | दुःख |
| 1020 | लाभ | हानि |
| 1021 | प्रेम | घृणा |
| 1022 | सत्य | असत्य |
| 1023 | न्याय | अन्याय |
| 1024 | धर्म | अधर्म |
| 1025 | ज्ञान | अज्ञान |
| 1026 | आशा | निराशा |
| 1027 | सम्मान | अपमान |
| 1028 | सफलता | असफलता |
| 1029 | स्वतंत्रता | गुलामी |
| 1030 | शांति | अशांति |
| 1031 | मित्रता | शत्रुता |
| 1032 | एकता | अनेकता |
| 1033 | निर्माण | विनाश |
| 1034 | सृजन | संहार |
| 1035 | वृद्धि | कमी |
| 1036 | उन्नति | अवनति |
| 1037 | प्रकाश | अंधकार |
| 1038 | दिन | रात |
| 1039 | सुबह | शाम |
| 1040 | गर्म | ठंडा |
| 1041 | मोटा | पतला |
| 1042 | लंबा | छोटा |
| 1043 | भारी | हल्का |
| 1044 | तेज | धीमा |
| 1045 | नया | पुराना |
| 1046 | साफ | गंदा |
| 1047 | सुंदर | कुरूप |
| 1048 | मीठा | कड़वा |
| 1049 | नरम | कठोर |
| 1050 | पास | दूर |