विलोम शब्द क्या है- 1000+ Vilom Shabd In Hindi

विलोम शब्द हिंदी व्याकरण का एक अत्यंत महत्वपूर्ण विषय है। यह भाषा को प्रभावशाली, स्पष्ट और जीवंत बनाता है। स्कूल की परीक्षाओं से लेकर UPSC, SSC, CTET, TET, बैंक और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं तक विलोम शब्द अक्सर पूछे जाते हैं।

विलोम शब्द की परिभाषा

विलोम शब्द वे शब्द होते हैं जिनका अर्थ किसी अन्य शब्द के बिल्कुल विपरीत (उल्टा) होता है। इन्हें विपरीतार्थक शब्द, विरुद्धार्थक शब्द या अंग्रेजी में Antonyms भी कहा जाता है।

सरल उदाहरण:

  • दिन ↔ रात
  • अच्छा ↔ बुरा
  • ऊँचा ↔ नीचा
  • गर्म ↔ ठंडा
  • प्रकाश ↔ अंधकार

विलोम शब्द विचारों में विरोधाभास दिखाने, तुलना करने और अभिव्यक्ति को मजबूत बनाने में मदद करते हैं।

विलोम शब्द के प्रकार (भेद)

विलोम शब्दों को मुख्य रूप से निम्नलिखित प्रकारों में बाँटा जा सकता है:

  1. पूर्ण विलोम – अर्थ पूरी तरह विपरीत होता है। उदाहरण: दिन–रात, राजा–रंक, काला–सफेद
  2. आंशिक/अपूर्ण विलोम – गुण या मात्रा में आंशिक विपरीतता। उदाहरण: गर्म–गुनगुना, बड़ा–मध्यम
  3. लैंगिक विलोम – लिंग परिवर्तन से बने। उदाहरण: राजा–रानी, बालक–बालिका, नर–नारी, पिता–माता
  4. भावात्मक विलोम – भावों में विपरीतता। उदाहरण: खुशी–दुख, प्रेम–घृणा, आशा–निराशा

विलोम शब्द बनाने के प्रमुख नियम

  1. उपसर्ग जोड़कर – अ, अन, अप, निर्, निः, दुः आदि लगाकर।
    • न्याय → अन्याय
    • सत्य → असत्य
    • मान → अपमान
    • दया → निर्दय
  2. उपसर्ग बदलकर
    • उत्कर्ष → अपकर्ष
    • आदान → प्रदान
    • अनुकूल → प्रतिकूल
  3. लिंग परिवर्तन द्वारा
    • शेर → शेरनी
    • पुत्र → पुत्री
  4. विपरीत जाति/शब्द द्वारा
    • अमृत → विष
    • सुख → दुख
  5. नञ् समास द्वारा (नहीं अर्थ वाले) –
    • अंत → अनंत
    • आदि → अनादि

महत्वपूर्ण नियम:

  • संज्ञा का विलोम संज्ञा, विशेषण का विलोम विशेषण होना चाहिए।
  • तत्सम शब्द का विलोम प्रायः तत्सम ही होता है (जैसे अंधकार–प्रकाश, न कि उजाला)।

विलोम शब्दों का महत्व

  • भाषा को स्पष्ट और प्रभावशाली बनाते हैं।
  • लेखन और बोलचाल में तुलना व विरोधाभास व्यक्त करने में सहायक।
  • प्रतियोगी परीक्षाओं में अंक बढ़ाने वाले विषय।
  • शब्द-भंडार बढ़ाने का आसान तरीका।

Vilom Shabd In Hindi

नीचे वर्णानुक्रम और श्रेणीवार प्रमुख विलोम शब्द दिए गए हैं। ये सभी सामान्य उपयोग और परीक्षाओं के लिए अत्यंत उपयोगी हैं।

अ, आ से शुरू होने वाले

अमृत–विष, अंधकार–प्रकाश, अनुकूल–प्रतिकूल, अनुराग–विराग, अल्पायु–दीर्घायु, अपना–पराया, आकाश–पाताल, आधुनिक–प्राचीन, आशा–निराशा, आस्तिक–नास्तिक, आकर्षण–विकर्षण, अंत–आदि, अज्ञ–विज्ञ, अवनति–उन्नति, अर्वाचीन–प्राचीन, अनिवार्य–वैकल्पिक, आवाहन–विसर्जन, आलोक–तिमिर, आसक्त–अनासक्त, अंगीकार–अस्वीकार, अधम–उत्तम, अति–अल्प, अमर–मर्त्य, अनाथ–सनाथ, अंतर–बाह्य, अस्त–उदय, आदर–अनादर, अल्पकालीन–दीर्घकालीन, अपेक्षित–अनपेक्षित, अमावस्या–पूर्णिमा, अनैतिहासिक–ऐतिहासिक, असली–नकली, अधिक–न्यून, आय–व्यय, आस्था–अनास्था, आलस्य–स्फूर्ति, आग्रह–दुराग्रह, आद्र–शुष्क, आदान–प्रदान, अर्थ–अनर्थ, आहार–निराहार, अथ–इति, अग्नि–जल, अगम–सुगम, अचल–चल, अवलम्ब–निरालम्ब, अधर्म–सद्धर्म, अभिज्ञ–अनभिज्ञ, अंशतः–पूर्णतः, अल्पज्ञ–बहुज्ञ, अवनत–उन्नत, आयात–निर्यात, अपमान–सम्मान, अल्पसंख्यक–बहुसंख्यक, अंधेरा–उजाला, आसक्त–अनासक्त, आत्मा–परमात्मा, आचार–अनाचार, अदोष–सदोष, अगला–पिछला, अज्ञान–ज्ञान, अनिष्ट–इष्ट, अच्छा–बुरा, अमीर–गरीब, आदि।

इ, ई, उ, ऊ से शुरू होने वाले

इहलोक–परलोक, इच्छा–अनिच्छा, ईमानदार–बेईमान, उदय–अस्त, उधार–नकद, उपयुक्त–अनुपयुक्त, उच्च–निम्न, उन्नति–अवनति, उपकार–अपकार, उर्वर–ऊसर, उत्कर्ष–अपकर्ष, उत्कृष्ट–निकृष्ट, उत्थान–पतन, उग्र–सौम्य, उदार–कृपण/अनुदार, उद्यमी–आलसी, उपस्थिति–अनुपस्थिति, उदात्त–अनुदात्त, उन्मुख–विमुख, उन्मूलन–रोपण, उचित–अनुचित, उत्तम–अधम, ऊपर–नीचे।

क से शुरू होने वाले

कनिष्ठ–ज्येष्ठ, कृतज्ञ–कृतघ्न, कोमल–कठोर, कृत्रिम–प्राकृतिक, कृष्ण–शुक्ल, क्षमा–दण्ड, क्षणिक–शाश्वत, कटु–मधुर/मधु, क्रय–विक्रय, क्रूर–दयालु, कठिन–सरल, कम–अधिक, काला–सफेद, कायर–बहादुर, कंजूस–दानी।

अन्य प्रमुख विलोम शब्द (श्रेणीवार)

दैनिक जीवन: दिन–रात, नया–पुराना, ताज़ा–बासी, साफ–गंदा, भारी–हल्का, गर्म–ठंडा, जल्दी–देर, सस्ता–महँगा, हँसी–रोना, खुला–बंद, बड़ा–छोटा, मोटा–पतला, पास–दूर, जीत–हार, मजबूत–कमजोर, मीठा–कड़वा, सुंदर–कुरूप, अमीर–गरीब, सुख–दुख, जीवन–मृत्यु।

भाव/मनोभाव: खुशी–ग़म/दुख, प्रेम–घृणा, आशा–निराशा, साहस–भय, सम्मान–अपमान, विश्वास–अविश्वास, शांति–अशांति, मित्रता–शत्रुता, संतोष–असंतोष, करुणा–क्रूरता, हर्ष–शोक, राग–द्वेष।

प्रकृति: प्रकाश–अंधकार, सूर्योदय–सूर्यास्त, वर्षा–सूखा, गरमी–सर्दी, चाँदनी–अँधेरा, ऊँचाई–गहराई, जल–स्थल, नदी–मरुस्थल, पर्वत–मैदान।

समय/काल: वर्तमान–भूत, आज–कल, प्रारंभ–अंत, शीघ्र–विलंब, सुबह–शाम, आधुनिक–परंपरागत/प्राचीन, पहले–बाद में, सदा–कभी नहीं।

शिक्षा/ज्ञान: ज्ञान–अज्ञान, विद्या–अविद्या, बुद्धिमान–मूर्ख, ज्ञात–अज्ञात, सत्य–असत्य, सही–गलत, सरल–कठिन, साक्षर–निरक्षर, योग्य–अयोग्य।

अन्य महत्वपूर्ण: स्थावर–जंगम, अथ–इति, अनुज–अग्रज, अभ्यंतर–बाह्य, आवाहन–विसर्जन, ईश्वर–जीव, उत्तर–दक्षिण, गणतंत्र–राजतंत्र, गुरु–लघु, गोचर–अगोचर, चेतन–जड़, चंचल–स्थिर, जटिल–सरल, तमस–ज्योति, दीर्घ–ह्रस्व, निन्दा–स्तुति, पक्ष–विपक्ष, परार्थ–स्वार्थ, पुण्य–पाप, पूर्ण–अपूर्ण, पृथक–संयुक्त, प्रधान–गौण, प्रत्यक्ष–परोक्ष, प्रलय–सृष्टि, बंधन–मोक्ष, बहुमत–अल्पमत, भद्र–अभद्र, महात्मा–दुरात्मा, यथार्थ–कल्पित, योगी–भोगी, राजा–रंक, रिक्त–पूर्ण, रुग्ण–स्वस्थ, वरदान–अभिशाप, वाद–विवाद, विजय–पराजय, विनीत–उद्दंड, विस्तृत–संक्षिप्त, शकुन–अपशकुन, शयन–जागरण, शुक्ल–कृष्ण, श्रव्य–दृश्य, संकल्प–विकल्प, सजीव–निर्जीव, हर्ष–शोक, सपूत–कपूत, अंकुश–निरंकुश, अकाल–सुकाल, अक्रूर–क्रूर, अग्राह्य–ग्राह्य, अचल–चल, अजल–निर्जल, अतुकान्त–तुकान्त, अदेय–देय, अनागत–आगत, अनाहूत–आहूत, अनित्य–नित्य, अनुलोम–विलोम/प्रतिलोम, अन्तरंग–बहिरंग, अपचार–उपचार, अपेक्षा–उपेक्षा, अभ्यस्त–अनभ्यस्त, अरूचि–सुरूचि, अर्पण–ग्रहण, अवर–प्रवर, अवलम्ब–निरालम्ब, अस्पृश्य–स्पृश्य, आगमन–गमन, आच्छादित–अनाच्छादित, आतुर–शांत, आदत्त–प्रदत्त, आदर्श–यथार्थ, आध्यात्मिक–भौतिक, आरम्भ–अंत, आवृत–अनावृत, आशीर्वाद–अभिशाप, एक–अनेक, एकता–अनेकता, खेद–प्रसन्नता, गुप्त–प्रकट, ग्रामीण–शहरी, घात–प्रतिघात, जंगली–पालतू, जन्म–मृत्यु, ठोस–तरल, दयालु–निर्दयी, दाता–याचक, दुर्लभ–सुलभ, धीर–अधीर, नख–शिख, निरक्षर–साक्षर, नूतन–पुरातन, बंधन–मुक्ति, बालक–बालिका, मितव्यय–अपव्यय, मूक–वाचाल, मौखिक–लिखित, यश–अपयश, रक्षक–भक्षक, लक्षण–कुलक्षण आदि।

ये सूची सैकड़ों जोड़ों से आगे बढ़कर 1000+ विलोम शब्दों तक पहुँचती है जब सभी रूपों, उपसर्ग-भेदों और समान अर्थ वाले जोड़ों को शामिल किया जाए। परीक्षाओं में अक्सर आने वाले जोड़े ऊपर दिए गए हैं।

अभ्यास टिप: रोज 20-30 विलोम शब्द याद करें और वाक्यों में प्रयोग करें। इससे याददाश्त मजबूत होती है।

विलोम शब्द सीखने से न केवल व्याकरण मजबूत होता है, बल्कि सोचने और अभिव्यक्त करने की क्षमता भी बढ़ती है। नियमित अभ्यास से आप आसानी से इन्हें याद रख सकते हैं।

1000+ विलोम शब्द (Antonyms) in Hindi

नीचे हिंदी के 1000+ महत्वपूर्ण विलोम शब्द दिए गए हैं। ये शब्द कक्षा 1 से 12, SSC, UPSC, Banking, Railway, Police, CTET, TET और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं के लिए उपयोगी हैं।

क्र. शब्द विलोम शब्द
1 आदि अंत
2 आदर अनादर
3 आकाश पाताल
4 आस्तिक नास्तिक
5 आदि अनादि
6 आय व्यय
7 आशा निराशा
8 आना जाना
9 आगे पीछे
10 आदिम आधुनिक
11 आंतरिक बाहरी
12 आहार निराहार
13 आसान कठिन
14 आचार अनाचार
15 आक्रमण प्रतिरक्षा
16 आकर्षण विकर्षण
17 आनंद दुःख
18 आदान प्रदान
19 आयात निर्यात
20 आवश्यक अनावश्यक
21 अधिक कम
22 अधिकार अनधिकार
23 अधर्म धर्म
24 अधीन स्वतंत्र
25 अधोगति उन्नति
26 अधूरा पूरा
27 अंधकार प्रकाश
28 अंधा नेत्रवान
29 अज्ञ ज्ञानी
30 अज्ञान ज्ञान
31 अचल चल
32 अच्छा बुरा
33 अति अल्प
34 अतिथि मेजबान
35 अथ इति
36 अदृश्य दृश्य
37 अद्यतन पुरातन
38 अनुकूल प्रतिकूल
39 अनंत अंत
40 अनाथ सनाथ
41 अनादर आदर
42 अनिवार्य वैकल्पिक
43 अनिष्ट इष्ट
44 अनैतिक नैतिक
45 अनपढ़ पढ़ा-लिखा
46 अनुकूलता प्रतिकूलता
47 अनुदार उदार
48 अनुलोम विलोम
49 अपमान सम्मान
50 अपकार उपकार
51 अपयश यश
52 अपूर्ण पूर्ण
53 अपव्यय सद्व्यय
54 अपेक्षा उपेक्षा
55 अपना पराया
56 अपर इतर
57 अपराध निरपराध
58 अप्रसन्न प्रसन्न
59 अमर मर्त्य
60 अमावस्या पूर्णिमा
61 अमृत विष
62 अमीर गरीब
63 अमंगल मंगल
64 अयोग्य योग्य
65 अरुचि रुचि
66 अल्प अधिक
67 अल्पायु दीर्घायु
68 अल्पज्ञ बहुज्ञ
69 अवनति उन्नति
70 अवसर अनवसर
71 अवज्ञा आज्ञा
72 अविश्वास विश्वास
73 अविवाहित विवाहित
74 अव्यवस्था व्यवस्था
75 अशांत शांत
76 अशुभ शुभ
77 अशुद्ध शुद्ध
78 अशिक्षित शिक्षित
79 असली नकली
80 असत्य सत्य
81 असफल सफल
82 असभ्य सभ्य
83 असहाय समर्थ
84 अस्थिर स्थिर
85 अस्त उदय
86 अस्तित्व अनस्तित्व
87 अहंकार विनम्रता
88 अहित हित
89 अहिंसा हिंसा
90 आस्तिकता नास्तिकता
91 इहलोक परलोक
92 इष्ट अनिष्ट
93 इधर उधर
94 इच्छा अनिच्छा
95 इकट्ठा बिखरा
96 इज्जत बेइज्जती
97 ईमानदार बेईमान
98 ईश्वर अनीश्वर
99 ईर्ष्या प्रेम
100 उचित अनुचित
101 उन्नति अवनति
102 उच्च निम्न
103 ऊपर नीचे
104 उदय अस्त
105 उदार अनुदार
106 उदास प्रसन्न
107 उद्धत विनीत
108 उद्योगी आलसी
109 उपयोग दुरुपयोग
110 उपकार अपकार
111 उपयुक्त अनुपयुक्त
112 उपस्थिति अनुपस्थिति
113 उपजाऊ बंजर
114 उधार नकद
115 एक अनेक
116 एकता अनेकता
117 एकाग्र चंचल
118 एकांत भीड़
119 ऐश्वर्य दरिद्रता
120 ऐच्छिक अनिवार्य
121 ओजस्वी निस्तेज
122 औचित्य अनौचित्य
123 और कम
124 कठोर कोमल
125 कायर वीर
126 कच्चा पक्का
127 काला सफेद
128 कष्ट सुख
129 कटु मधुर
130 कम अधिक
131 करुण क्रूर
132 कर्म अकर्म
133 कपूत सपूत
134 कपट निष्कपटता
135 करीब दूर
136 कृतज्ञ कृतघ्न
137 कृत्रिम प्राकृतिक
138 क्रय विक्रय
139 क्रोध शांति
140 क्रूर दयालु
141 कमजोर मजबूत
142 कठिन सरल
143 कीर्ति अपकीर्ति
144 कुशल अकुशल
145 कुसंग सत्संग
146 कुसंस्कार सुसंस्कार
147 कुटिल सरल
148 कुमति सुमति
149 कुपुत्र सुपुत्र
150 कुविचार सुविचार
151 कुसंगति सत्संगति
152 कृपण दानी
153 कृष्ण शुक्ल
154 खाली भरा
155 ख्यात अज्ञात
156 खरीदना बेचना
157 खरा खोटा
158 खुशी गम
159 खुला बंद
160 गमन आगमन
161 गुप्त प्रकट
162 गुरु लघु
163 गीला सूखा
164 गुण दोष
165 गुणी गुणहीन
166 गृहस्थ संन्यासी
167 गरम ठंडा
168 गरीब अमीर
169 गहरा उथला
170 ग्रहण त्याग
171 घृणा प्रेम
172 घटना बढ़ना
173 घना विरल
174 चंचल स्थिर
175 चर अचर
176 चढ़ना उतरना
177 चेतन अचेतन
178 चिर क्षणिक
179 चतुर मूर्ख
180 चिकना खुरदरा
181 चोर साधु
182 जय पराजय
183 जीवन मृत्यु
184 जीवित मृत
185 जीत हार
186 जागरण निद्रा
187 जागृत सुप्त
188 जड़ चेतन
189 जमा खर्च
190 जवान बूढ़ा
191 ज्योति अंधकार
192 ज्ञान अज्ञान
193 ज्ञात अज्ञात
194 ताजा बासी
195 तेज मंद
196 दिन रात
197 दिनकर रात्रिकर
198 दानी कृपण
199 दाता याचक
200 दंड पुरस्कार
201 दयालु निर्दयी
202 दया निर्दयता
203 दोष गुण
204 धर्म अधर्म
205 धनी निर्धन
206 नया पुराना
207 निंदा स्तुति
208 निंद्य वंदनीय
209 निकट दूर
210 निश्चित अनिश्चित
211 नित्य अनित्य
212 निंदा प्रशंसा
213 निराशा आशा
214 निर्भय भयभीत
215 निर्जीव सजीव
216 निर्लज्ज लज्जाशील
217 निरक्षर साक्षर
218 निराकार साकार
219 निरामिष सामिष
220 निषिद्ध विहित
221 निष्क्रिय सक्रिय
222 निष्पक्ष पक्षपाती
223 नीरस सरस
224 नीचा ऊँचा
225 न्याय अन्याय
226 नश्वर शाश्वत
227 नास्तिक आस्तिक
228 नूतन पुरातन
229 नेक बद
230 पाप पुण्य
231 पास दूर
232 पका कच्चा
233 पवित्र अपवित्र
234 परतंत्र स्वतंत्र
235 परिश्रम विश्राम
236 पराजय विजय
237 पराया अपना
238 प्रकट गुप्त
239 प्रसन्न अप्रसन्न
240 प्रशंसा निंदा
241 प्रवेश निकास
242 प्राचीन आधुनिक
243 प्रकाश अंधकार
244 प्रगति अवनति
245 प्रेम घृणा
246 प्रातः सायं
247 पूर्ण अपूर्ण
248 पापी पुण्यात्मा
249 बंधन मुक्ति
250 बहिरंग अंतरंग
251 बहिरमुखी अंतर्मुखी
252 बहादुर कायर
253 बड़ा छोटा
254 बंधु शत्रु
255 बाढ़ सूखा
256 बुरा अच्छा
257 बुद्धिमान मूर्ख
258 बूढ़ा जवान
259 बेकार उपयोगी
260 बेईमान ईमानदार
261 बहुमत अल्पमत
262 बंधन स्वतंत्रता
263 भय अभय
264 भयभीत निर्भय
265 भीतर बाहर
266 भोग त्याग
267 मित्र शत्रु
268 मीठा कड़वा
269 मिलन विरह
270 मान अपमान
271 मानव दानव
272 मान्य अमान्य
273 मितव्यय अपव्यय
274 मूक वाचाल
275 मुख्य गौण
276 मृदु कठोर
277 मृत्यु जीवन
278 मधुर कटु
279 महत्त्व तुच्छता
280 महँगा सस्ता
281 मानवीय अमानवीय
282 मौखिक लिखित
283 लाभ हानि
284 लज्जा निर्लज्जता
285 लघु गुरु
286 लंबा छोटा
287 लौकिक अलौकिक
288 वचन कर्म
289 वन नगर
290 वरदान अभिशाप
291 विजय पराजय
292 विनय अविनय
293 विनाश निर्माण
294 विरोध समर्थन
295 विदेश स्वदेश
296 विशेष सामान्य
297 विशाल लघु
298 विश्वास अविश्वास
299 विधि निषेध
300 विवाहित अविवाहित
301 वृद्धि ह्रास
302 वर्तमान भूतकाल
303 वैध अवैध
304 वैर मैत्री
305 शांति अशांति
306 शीत उष्ण
307 शत्रु मित्र
308 शुभ अशुभ
309 शुद्ध अशुद्ध
310 शोक हर्ष
311 शोषण पोषण
312 स्वतंत्र परतंत्र
313 सरल कठिन
314 सफल असफल
315 सत्य असत्य
316 सजीव निर्जीव
317 साक्षर निरक्षर
318 साधु असाधु
319 सामान्य विशेष
320 सुख दुःख
321 सुंदर कुरूप
322 सुगंध दुर्गंध
323 सुलभ दुर्लभ
324 सुयोग्य अयोग्य
325 सुबह शाम
326 स्तुति निंदा
327 स्थिर अस्थिर
328 स्वर्ग नरक
329 स्वदेश विदेश
330 स्वार्थ परमार्थ
331 हित अहित
332 हर्ष विषाद
333 हानि लाभ
334 हास रुदन
335 हाजिर गैरहाजिर
336 हँसना रोना
337 हृास वृद्धि
338 क्षमा दंड
339 क्षणिक शाश्वत
340 क्षेत्र असीम
341 ज्ञानवान अज्ञानी
342 ज्ञानी अज्ञानी
343 शांत अशांत
344 शाश्वत नश्वर
345 संक्षेप विस्तार
346 संग्रह विक्षेप
347 संयोग वियोग
348 संयम असंयम
349 संतान निःसंतान
350 संतोष असंतोष
351 सदाचार दुराचार
352 सद्गुण दुर्गुण
353 सद्भाव दुर्भाव
354 सदुपयोग दुरुपयोग
355 सन्मार्ग कुमार्ग
356 सजीवता निर्जीवता
357 सक्रिय निष्क्रिय
358 सामर्थ्य असमर्थता
359 सामूहिक व्यक्तिगत
360 सार्थक निरर्थक
361 सावधान असावधान
362 साहस कायरता
363 स्वीकृति अस्वीकृति
364 स्वतंत्रता परतंत्रता
365 सुगम दुर्गम
366 सुपात्र कुपात्र
367 सुशील दुशील
368 सुकर्म कुकर्म
369 सुकाल अकाल
370 सुबोध दुर्बोध
371 सुदूर निकट
372 सूक्ष्म स्थूल
373 स्थूल सूक्ष्म
374 स्वस्थ अस्वस्थ
375 हर्षित विषादग्रस्त
376 हानि फायदा
377 हितकारी अहितकारी
378 हँसमुख उदास
379 कठोरता कोमलता
380 कायरता वीरता
381 क्रय विक्रय
382 दुराचार सदाचार
383 दुर्गुण सद्गुण
384 दुर्भाग्य सौभाग्य
385 दुर्लभ सुलभ
386 दुर्गम सुगम
387 दुर्गंध सुगंध
388 दुरुपयोग सदुपयोग
389 दुष्कर सुकर
390 दुष्ट सज्जन
391 दोषी निर्दोष
392 निर्धन धनवान
393 निर्बल सबल
394 निर्भर स्वतंत्र
395 निरर्थक सार्थक
396 निराश आशावान
397 निंदनीय प्रशंसनीय
398 नीरस सरस
399 पंडित मूर्ख
400 पुण्य पाप
401 पुष्ट दुर्बल
402 पुरस्कृत दंडित
403 पूर्व पश्चिम
404 पूर्वज वंशज
405 पूर्वार्द्ध उत्तरार्द्ध
406 पश्चिम पूर्व
407 प्रसव गर्भधारण
408 प्रसार संकुचन
409 प्राचीनता नवीनता
410 प्रबल दुर्बल
411 प्रत्यक्ष परोक्ष
412 प्रतिकूल अनुकूल
413 प्रतिबंध स्वतंत्रता
414 प्रतिदिन कभी-कभी
415 प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष
416 प्रथम अंतिम
417 प्रधान गौण
418 प्राण अपान
419 प्रिय अप्रिय
420 बहिरंग अंतरंग
421 बंधनमुक्त बंधित
422 बंजर उपजाऊ
423 बहुवचन एकवचन
424 बहुमूल्य मूल्यहीन
425 बिखरा संगठित
426 बुद्धि अबुद्धि
427 बंधुता शत्रुता
428 भौतिक आध्यात्मिक
429 मानवीय दानवीय
430 मांसाहारी शाकाहारी
431 मित्रता शत्रुता
432 मुखर मूक
433 मुक्ति बंधन
434 मूर्त अमूर्त
435 मूर्खता बुद्धिमत्ता
436 मौलिक नकली
437 यश अपयश
438 युवा वृद्ध
439 यथार्थ काल्पनिक
440 रक्षक भक्षक
441 राग विराग
442 रात दिन
443 राजतंत्र लोकतंत्र
444 रुग्ण स्वस्थ
445 रूखा चिकना
446 रूचिकर अरुचिकर
447 रिक्त पूर्ण
448 लाभकारी हानिकारक
449 लचीला कठोर
450 वंदना निंदा
451 विकास विनाश
452 विकार निर्विकार
453 विक्रय क्रय
454 विख्यात अज्ञात
455 विघटन संगठन
456 विरोधी समर्थक
457 विराम गतिशीलता
458 विरह मिलन
459 विरक्ति आसक्ति
460 विलास सादगी
461 विलंब शीघ्रता
462 विपत्ति संपत्ति
463 विपरीत अनुकूल
464 विपुल अल्प
465 विमुख सम्मुख
466 विनम्र अहंकारी
467 विनीत उद्धत
468 विनाशकारी निर्माणकारी
469 विवेक अविवेक
470 विश्राम परिश्रम
471 विशुद्ध अशुद्ध
472 विशाल संकीर्ण
473 विश्वासपात्र अविश्वसनीय
474 विष अमृत
475 विषमता समता
476 विषाद आनंद
477 विस्तार संक्षेप
478 वृथा सार्थक
479 वृद्ध युवा
480 वृद्धावस्था युवावस्था
481 वेतन अवैतनिक
482 वैराग्य आसक्ति
483 वैभव दरिद्रता
484 शिथिल दृढ़
485 शूर कायर
486 शोषक पोषक
487 शून्य पूर्ण
488 श्रम विश्राम
489 श्रेष्ठ निकृष्ट
490 शिष्ट अशिष्ट
491 शिष्टाचार दुराचार
492 संकीर्ण विशाल
493 संदेह विश्वास
494 संत असंत
495 संतुष्ट असंतुष्ट
496 संपूर्ण अपूर्ण
497 संयोग वियोग
498 संपन्न विपन्न
499 संपत्ति विपत्ति
500 संभव असंभव
501 संभवतः निश्चित रूप से
502 समर्थन विरोध
503 सगुण निर्गुण
504 सजीव मृत
505 सदैव कभी नहीं
506 सदा कभी
507 सद्भावना दुर्भावना
508 सदाचार अनाचार
509 सधवा विधवा
510 सनाथ अनाथ
511 सफल विफल
512 सस्ता महँगा
513 सत्यवादी असत्यवादी
514 सभ्यता असभ्यता
515 समर्थ असमर्थ
516 समान असमान
517 समतल ऊबड़-खाबड़
518 समृद्ध विपन्न
519 संकुचित विस्तृत
520 सकर्मक अकर्मक
521 स्थायी अस्थायी
522 स्वकीय परकीय
523 स्वच्छ गंदा
524 स्वाभाविक अस्वाभाविक
525 स्वर्गीय सांसारिक
526 हाजिर अनुपस्थित
527 हार जीत
528 हर्ष शोक
529 हितैषी अहितैषी
530 हिंसा अहिंसा
531 ह्रास विकास
532 क्षमा क्रोध
533 क्षय वृद्धि
534 क्षुद्र महान
535 आकर्षित विकर्षित
536 आक्रामक रक्षात्मक
537 आनंदमय दुःखमय
538 आपत्ति सहमति
539 आवक जावक
540 आविर्भाव तिरोभाव
541 आस्तिक नास्तिक
542 आयु मृत्यु
543 इष्टतम न्यूनतम
544 उर्वर अनुर्वर
545 उत्साह निरुत्साह
546 उत्सुक अनुत्सुक
547 उत्कृष्ट निकृष्ट
548 उद्भव विनाश
549 उधार भुगतान
550 उपज अनुपज
551 एकरूप विविधरूप
552 ऐक्य अनेकता
553 ओज निस्तेजता
554 औपचारिक अनौपचारिक
555 कठोर नरम
556 कट्टर उदार
557 कृतज्ञता कृतघ्नता
558 कृपा कोप
559 कुशलता अकुशलता
560 कुव्यवस्था सुव्यवस्था
561 कोमल कठोर
562 खंड अखंड
563 ख्याति कुख्याति
564 गमनशील स्थिर
565 गुप्त सार्वजनिक
566 गाढ़ा पतला
567 गंभीर उथला
568 घृणित प्रिय
569 चिरस्थायी क्षणिक
570 चढ़ाव उतार
571 चैतन्य जड़ता
572 छिपाना दिखाना
573 छोटा बड़ा
574 छाया धूप
575 जीतना हारना
576 जटिल सरल
577 जागना सोना
578 जीवनदायी जीवनघाती
579 झूठ सच
580 टालना स्वीकारना
581 ठंडा गरम
582 डूबना तैरना
583 ढाल चढ़ाव
584 तिमिर प्रकाश
585 तीव्र मंद
586 तृप्त अतृप्त
587 त्याग ग्रहण
588 दान ग्रहण
589 दुराग्रह सदाग्रह
590 दुर्बल सबल
591 दुराचार सदाचार
592 दुर्भाग्य सौभाग्य
593 दूर समीप
594 दृढ़ शिथिल
595 देव दानव
596 दोषपूर्ण निर्दोष
597 धर्मात्मा पापात्मा
598 धूप छाया
599 निंदा गुणगान
600 नीरोग रोगी
601 निश्चय अनिश्चय
602 निडर डरपोक
603 निराकार साकार
604 निर्जन आबाद
605 निर्भीक भीरु
606 निष्काम सकाम
607 निषेध विधान
608 नवीन पुराना
609 नूतन जीर्ण
610 नेक दुष्ट
611 न्यायप्रिय अन्यायी
612 पक्ष विपक्ष
613 पतन उत्थान
614 पतला मोटा
615 पराजित विजयी
616 परोपकार अपकार
617 परिश्रमी आलसी
618 परोक्ष प्रत्यक्ष
619 पापमय पुण्यमय
620 पुराना नया
621 पूर्णता अपूर्णता
622 पूर्वगामी पश्चगामी
623 प्रकाशमान अंधकारमय
624 प्रसन्नता अप्रसन्नता
625 प्राचीन नवीन
626 प्रबलता दुर्बलता
627 प्रलय सृष्टि
628 प्रशंसनीय निंदनीय
629 प्रवाह अवरोध
630 प्रस्थान आगमन
631 फलदायी निष्फल
632 बंधक मुक्त
633 बंधनयुक्त बंधनमुक्त
634 बहिर्मुखी अंतर्मुखी
635 बहुल विरल
636 बाल्यावस्था वृद्धावस्था
637 बालक वृद्ध
638 बाहरी भीतरी
639 बासी ताजा
640 बौना लंबा
641 भक्षक रक्षक
642 भौतिकता आध्यात्मिकता
643 मरण जन्म
644 मरणशील अमर
645 मानना न मानना
646 मानवीयता अमानवीयता
647 मिलना बिछुड़ना
648 मुक्त बद्ध
649 मुख पीठ
650 मितव्ययी अपव्ययी
651 मध्यम उत्तम
652 महान क्षुद्र
653 मनोरंजन नीरसता
654 मौन वाचालता
655 यौवन बुढ़ापा
656 रक्षक हंता
657 रचना विनाश
658 रात्रि दिवस
659 रागी विरागी
660 रोगी नीरोग
661 रूखा नम
662 रोकना चलाना
663 लाभ नुकसान
664 लिप्त अलिप्त
665 वचनबद्ध मुक्त
666 वन्य पालतू
667 वसंत पतझड़
668 वास्तविक अवास्तविक
669 विजय हार
670 विनाश सृजन
671 विपरीत समान
672 विपन्न संपन्न
673 विरल घना
674 विरक्ति अनुरक्ति
675 विवेकपूर्ण अविवेकपूर्ण
676 विश्वासघात विश्वास
677 विषम सम
678 विस्मृति स्मृति
679 विस्तृत संकीर्ण
680 वृद्धावस्था किशोरावस्था
681 वैमनस्य मित्रता
682 वैराग्य अनुराग
683 शत्रुता मित्रता
684 शयन जागरण
685 शीतल उष्ण
686 शोकाकुल हर्षित
687 शांतिप्रिय युद्धप्रिय
688 शाश्वतता नश्वरता
689 श्रमशील आलसी
690 श्रेष्ठता हीनता
691 संगठन विघटन
692 सघन विरल
693 सच झूठ
694 सज्जन दुर्जन
695 सत्कार तिरस्कार
696 सत्संग कुसंग
697 सनाथ अनाथ
698 सदा कभी
699 सदाचार दुराचार
700 सद्भाव दुर्भाव
701 सरलता जटिलता
702 साकार निराकार
703 सजीव अजीव
704 साक्षात परोक्ष
705 साम्य विषमता
706 सार्थकता निरर्थकता
707 सावधानी असावधानी
708 सुखद दुःखद
709 सुगम दुर्गम
710 सुशील दुशील
711 सुकर्म दुष्कर्म
712 सुदिन दुर्दिन
713 सुपात्र कुपात्र
714 सुर असुर
715 सूर्योदय सूर्यास्त
716 सृजन विनाश
717 स्वस्थ अस्वस्थ
718 हर्षोल्लास विषाद
719 ह्रास वृद्धि
720 क्षीण पुष्ट
721 क्षुद्रता महानता
722 अकाल सुकाल
723 अकर्म कर्म
724 अगम सुगम
725 अग्रज अनुज
726 अज्ञात ज्ञात
727 अटल चंचल
728 अतिक्रमण अनुपालन
729 अत्यधिक अत्यल्प
730 अद्वैत द्वैत
731 अनभिज्ञ अभिज्ञ
732 अनैच्छिक ऐच्छिक
733 अपकीर्ति कीर्ति
734 अप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष
735 अभाव भाव
736 अभिमान नम्रता
737 अमंगल शुभ
738 अरुचिकर रुचिकर
739 अवकाश कार्य
740 अवर प्रवर
741 अशक्त शक्त
742 असंग संग
743 असंतोष संतोष
744 असहमत सहमत
745 अस्वीकृत स्वीकृत
746 आकस्मिक नियमित
747 आडंबर सादगी
748 आतुर शांत
749 आदर्श अनादर्श
750 आनंद विषाद
751 आश्रित निराश्रित
752 आहार्य अनाहार्य
753 आविर्भाव तिरोभाव
754 उग्र सौम्य
755 उत्कृष्टता निकृष्टता
756 उत्थान पतन
757 उदारता कृपणता
758 उदासीन अनुरक्त
759 उपेक्षा अपेक्षा
760 ऊसर उर्वर
761 एकमत मतभेद
762 ऐक्य वैमनस्य
763 औपचारिकता अनौपचारिकता
764 कर्तव्य अकर्तव्य
765 कायर साहसी
766 कुपात्र सुपात्र
767 कृतघ्न कृतज्ञ
768 कृश मोटा
769 कूट सरल
770 क्रोधी शांत
771 क्षमा प्रतिशोध
772 खंडित अखंड
773 ख्यातनाम अज्ञात
774 गमन निर्गमन
775 गाढ़ा विरल
776 गुप्तचर सार्वजनिक व्यक्ति
777 गरिष्ठ लघु
778 घन विरल
779 चंचलता स्थिरता
780 चढ़ना गिरना
781 चिरायु अल्पायु
782 चेतनता जड़ता
783 छिपा प्रकट
784 जीत पराजय
785 जाग्रत निद्रित
786 जटिलता सरलता
787 जीवन मरण
788 तिरस्कार सत्कार
789 तीक्ष्ण कुंठित
790 तृष्णा संतोष
791 त्यागी भोगी
792 दयावान निर्दयी
793 दुष्कर सुकर
794 दुष्टता सज्जनता
795 दुर्बोध सुबोध
796 दुर्लभता सुलभता
797 दूरस्थ निकटस्थ
798 दृश्यमान अदृश्य
799 धनी गरीब
800 धर्मनिष्ठ अधर्मी
801 नकल असल
802 निंदित प्रशंसित
803 निरपेक्ष सापेक्ष
804 निराश्रित आश्रित
805 निरुद्यम उद्यमी
806 निष्कपट कपटी
807 निष्पाप पापी
808 निष्प्राण सप्राण
809 नीरव कोलाहलपूर्ण
810 नूतनता प्राचीनता
811 न्यायसंगत अन्यायपूर्ण
812 पक्षपात निष्पक्षता
813 पतझड़ वसंत
814 परकीय स्वकीय
815 पराधीन स्वाधीन
816 परिमित अपरिमित
817 पवित्रता अपवित्रता
818 पूर्णिमा अमावस्या
819 प्रचुर अल्प
820 प्रकटता गुप्तता
821 प्रतिरोध सहयोग
822 प्रथम अंतिम
823 प्रसन्नचित्त उदास
824 प्रासंगिक अप्रासंगिक
825 फलित निष्फल
826 बंधन स्वाधीनता
827 बहिर्गमन प्रवेश
828 बहुमूल्य अमूल्य
829 बुराई भलाई
830 बुद्धिमान अबुद्धिमान
831 भला बुरा
832 भिन्न समान
833 भोगी त्यागी
834 मंगल अमंगल
835 मनोयोग उदासीनता
836 मान्य अमान्य
837 मिलन बिछोह
838 मुक्त पराधीन
839 मोक्ष बंधन
840 यथार्थवादी काल्पनिक
841 यशस्वी अपयशी
842 रागात्मक विरागात्मक
843 रात-दिन दिन-रात
844 रिक्तता पूर्णता
845 रोग आरोग्य
846 लघुता विशालता
847 लाभदायक हानिकारक
848 वंदनीय निंदनीय
849 वनवास गृहवास
850 वास्तविकता कल्पना
851 विजयश्री पराजय
852 विनयशील उद्धत
853 विपुलता न्यूनता
854 विराम गति
855 विलासिता सादगी
856 विवेकशील अविवेकी
857 विषम सम
858 विस्तारशील संकुचित
859 वैधता अवैधता
860 वैरभाव प्रेमभाव
861 शिष्टता अशिष्टता
862 शीतलता उष्णता
863 शून्यता पूर्णता
864 श्रेय प्रेय
865 शोषण संरक्षण
866 संगति असंगति
867 संकीर्णता उदारता
868 संदेहास्पद विश्वसनीय
869 संपन्नता विपन्नता
870 संभवता असंभवता
871 समकालीन प्राचीन
872 समर्पण विद्रोह
873 समानता असमानता
874 समृद्धि दरिद्रता
875 सरस नीरस
876 सशक्त अशक्त
877 सहमत असहमत
878 साक्षरता निरक्षरता
879 सामर्थ्यवान असमर्थ
880 सार असार
881 सुकुमार कठोर
882 सुप्त जागृत
883 सुरम्य कुरूप
884 सुविचार कुविचार
885 सुव्यवस्था अव्यवस्था
886 सुयोग्य अयोग्य
887 सौभाग्य दुर्भाग्य
888 सौम्य उग्र
889 स्वस्थता अस्वस्थता
890 हर्ष विषाद
891 हित अहित
892 हिंसक अहिंसक
893 क्षीणता वृद्धि
894 अंधविश्वास तर्क
895 अज्ञानता ज्ञानता
896 अनभिज्ञता जानकारी
897 अनुकूलन प्रतिकूलन
898 अपमानित सम्मानित
899 अभावग्रस्त संपन्न
900 अमानवीय मानवीय
901 अवरोध प्रवाह
902 अशांति शांति
903 असहमति सहमति
904 आक्रमणकारी रक्षक
905 आत्मनिर्भर परनिर्भर
906 आदरपूर्वक अनादरपूर्वक
907 आशावादी निराशावादी
908 इकट्ठा करना बिखेरना
909 ईमानदारी बेईमानी
910 उन्नत अवनत
911 उदयमान अस्तमान
912 उत्साही निरुत्साही
913 उपकारक अपकारक
914 एकाग्रता चंचलता
915 कठोर हृदय कोमल हृदय
916 कुप्रथा सुप्रथा
917 कुशासन सुशासन
918 कुसंस्कृति सुसंस्कृति
919 कृपणता उदारता
920 क्रयकर्ता विक्रेता
921 खंडन मंडन
922 गमन आगमन
923 ग्रहणशील त्यागशील
924 घमंड विनम्रता
925 चिरस्थायी अस्थायी
926 चढ़ाव गिरावट
927 छाया प्रकाश
928 जागृति निद्रा
929 जीवनदायी प्राणघाती
930 ताजगी बासीपन
931 तीव्रता मंदता
932 तृप्ति अतृप्ति
933 दानशील कृपण
934 दुराचारिता सदाचारिता
935 दुर्बलता सबलता
936 निर्दोष दोषी
937 निर्भीकता भीरुता
938 निष्कलंक कलंकित
939 निष्क्रियता सक्रियता
940 नीरोग रोगग्रस्त
941 परोपकारी अपकारी
942 पराधीनता स्वाधीनता
943 परिमित असीमित
944 पापाचार सदाचार
945 प्रगतिशील प्रतिगामी
946 प्रत्यक्षता परोक्षता
947 प्रियता अप्रियता
948 बंधुत्व शत्रुत्व
949 बहिष्कार स्वीकार
950 बौद्धिक शारीरिक
951 भलाई बुराई
952 मितव्ययिता अपव्ययिता
953 मित्रवत शत्रुवत
954 मुक्ति कैद
955 यथार्थ मिथ्या
956 रक्षण भक्षण
957 रचनात्मक विनाशात्मक
958 रोगमुक्त रोगग्रस्त
959 लज्जित निर्लज्ज
960 वफादार गद्दार
961 विकासशील अविकसित
962 विकेंद्रीकरण केंद्रीकरण
963 विखंडन एकीकरण
964 विपरीतता समानता
965 विरक्ति अनुराग
966 विवेक मूर्खता
967 विषमता समता
968 विस्मरण स्मरण
969 विस्तृत सीमित
970 वैमनस्यता सौहार्द
971 शांति युद्ध
972 शुष्क आर्द्र
973 श्रेष्ठ निकृष्ट
974 संगठनात्मक विघटनकारी
975 संतुलन असंतुलन
976 संतुष्टि असंतुष्टि
977 सदाशय दुराशय
978 सद्भावना दुर्भावना
979 सजीवता जड़ता
980 सक्रियता निष्क्रियता
981 स्वतंत्रता गुलामी
982 स्वच्छता गंदगी
983 स्वार्थी निःस्वार्थ
984 स्वीकृत अस्वीकृत
985 हर्षित शोकाकुल
986 हितैषी शत्रु
987 हानिकारक लाभकारी
988 अहंकारी विनम्र
989 आरंभ समाप्ति
990 आरंभिक अंतिम
991 आज कल
992 अस्तित्ववान अस्तित्वहीन
993 आंतरिक बाह्य
994 अनंतता सीमितता
995 अपवित्र पवित्र
996 अभ्युदय पतन
997 अमीर निर्धन
998 अविराम विराम
999 आर्द्र शुष्क
1000 इष्ट अनिष्ट
1001 उत्कृष्ट निकृष्ट
1002 उत्तर दक्षिण
1003 पूर्व पश्चिम
1004 जीतना हारना
1005 देना लेना
1006 बनाना बिगाड़ना
1007 जोड़ना घटाना
1008 हँसना रोना
1009 सोना जागना
1010 उठना बैठना
1011 बोलना चुप रहना
1012 खुलना बंद होना
1013 आना जाना
1014 चढ़ना उतरना
1015 खरीदना बेचना
1016 जीत हार
1017 जीवन मृत्यु
1018 जन्म मरण
1019 सुख दुःख
1020 लाभ हानि
1021 प्रेम घृणा
1022 सत्य असत्य
1023 न्याय अन्याय
1024 धर्म अधर्म
1025 ज्ञान अज्ञान
1026 आशा निराशा
1027 सम्मान अपमान
1028 सफलता असफलता
1029 स्वतंत्रता गुलामी
1030 शांति अशांति
1031 मित्रता शत्रुता
1032 एकता अनेकता
1033 निर्माण विनाश
1034 सृजन संहार
1035 वृद्धि कमी
1036 उन्नति अवनति
1037 प्रकाश अंधकार
1038 दिन रात
1039 सुबह शाम
1040 गर्म ठंडा
1041 मोटा पतला
1042 लंबा छोटा
1043 भारी हल्का
1044 तेज धीमा
1045 नया पुराना
1046 साफ गंदा
1047 सुंदर कुरूप
1048 मीठा कड़वा
1049 नरम कठोर
1050 पास दूर

About The Author

Leave a Comment